ਜਾ ਪਹੁੰਚਦੀ ਹੈ। ਹਰ ਥਾਂ ਹਰ ਕੁੜੀ ਇਕੋ ਜਿਹੀ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਜਦ ਉਹ ਸਿਰ ਉਠਾ ਲੈਂਦੀ ਹੈ। ਓਦੋਂ ਸੰਗਾਓਂ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਲੀਮਾ ਤਕ ਹਰ ਹਾਕਮ ਨੂੰ ਫਰਾਂਸਿਸੀ ਇਨਕਲਾਬ ਦੀਆਂ ਵੀਰਾਂਗਣਾਂ ਬਾਰੇ ਕੰਬਾ ਦੇਣ ਵਾਲੀ ਇਹ ਗੱਲ ਚੇਤੇ ਆ ਜਾਂਦੀ ਹੈ

"ਜੇ ਫਰਾਂਸਿਸੀ ਕੌਮ ਸਿਰਫ਼ ਔਰਤਾਂ ਦੀ ਹੀ ਹੁੰਦੀ ਤਾਂ ਕਿੰਨਾ ਭਿਆਨਕ ਹੁੰਦਾ।"

ਜੰਗਲਾਂ 'ਚ ਫੁੱਲ ਚੁਗਦੀਆਂ ਵੱਡੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਲੱਚੱਕਾ ਤੇ ਬਸੰਤੀ ਜਿਹੀਆਂ ਕੁੜੀਆਂ ਕਦੇ ਮੋਢਿਆਂ ਉੱਪਰ ਬੰਦੂਕ ਚੁੱਕ ਲੈਣਗੀਆਂ ਅਤੇ ਪਿੰਡ ਪਿੰਡ ਬਗ਼ਾਵਤ ਦਾ ਸੁਨੇਹਾ ਪਹੁੰਚਾਉਣ ਲੱਗ ਪੈਣਗੀਆਂ, ਇਹ ਕਦੋਂ ਕਿਸੇ ਨੇ ਸੋਚਿਆ ਹੋਵੇਗਾ! ਇਹਨਾਂ 'ਚੋਂ ਕਿਹੜੀ "ਇਕਤਾਲੀਵਾਂ" ਨਿਸ਼ਾਨਾ ਫੁੰਡੇਗੀ ਅਤੇ ਜਾਬਰਾਂ ਦੀ ਰੀੜ੍ਹ ਵਿਚ ਕੰਬਣੀ ਛੇੜੇਗੀ ਇਹ ਆਉਣ ਵਾਲਾ ਸਮਾਂ ਦੱਸੇਗਾ। ਦਸਤਿਆਂ ਵਿਚ ਕੁੜੀਆਂ ਦੀ ਤਕਰੀਬਨ ਅੱਧੀ ਗਿਣਤੀ ਇਸ ਗੱਲ ਦੀ ਲਖਾਇਕ ਹੈ ਕਿ ਅੱਧੇ ਅੰਬਰ ਦੀ ਲੜਾਈ ਨੇ ਵੱਡੀ ਕਰਵਟ ਭੰਨੀ ਹੈ।

ਸ਼ਾਮ ਪਈ ਤਾਂ ਸਾਰੇ ਦਲ ਵਿਚ ਅਜੀਬ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦਾ ਮਾਹੌਲ ਬਣ ਗਿਆ। ਮੈਂ ਬਸੰਤੀ ਤੋਂ ਦਰਿਆਫ਼ਤ ਕੀਤਾ ਕਿ ਕੀ ਮਾਜਰਾ ਹੈ ਤਾਂ ਉਸ ਨੇ ਦੱਸਿਆ ਕਿ ਉਹ ਕਦੇ ਕਦੇ ਫਿਲਮ ਦੇਖਦੇ ਹਨ। ਅੱਜ ਫਿਲਮ ਹੋਵੇਗੀ।

ਜਨਰੇਟਰ ਪਹੁੰਚ ਚੁੱਕਾ ਸੀ। ਇਕ ਤੰਬੂ ਲਗਾਕੇ ਉਸ ਵਿਚ ਕੰਪਿਊਟਰ ਸੈੱਟ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। ਉਸ ਰਾਤ ਦੇ ਫਿਲਮਾਂ ਚੱਲੀਆਂ। ਚਾਰਲੀ ਚੈਪਲਿਨ ਦੀ 'ਦ ਡਿਕਟੇਟਰ' ਅਤੇ ਹਿੰਦੀ ਦੀ 'ਮਿਰਚ ਮਸਾਲਾ'। ਅਗਲੀ ਰਾਤ ਲਿਬੀਆ ਦੇ ਇਨਕਲਾਬ ਉੱਤੇ ਬਣੀ 'ਉਮਰ ਮੁਖ਼ਤਾਰ' ਅਤੇ ਦੂਸਰੀ 'ਸਪਾਰਟਾਕਸ'। ਆਦਿਵਾਸੀ ਮੁੰਡੇ ਕੁੜੀਆਂ ਇਹ ਫਿਲਮਾਂ ਸਮਝ ਪਾਉਣਗੇ, ਮੈਨੂੰ ਇਸ ਉੱਤੇ ਸ਼ੱਕ ਹੋਇਆ। ਪਰ ਫਿਲਮ ਨੂੰ ਕੁਝ ਸਮੇਂ ਪਿੱਛੋਂ ਰੋਕ ਲਿਆ ਜਾਂਦਾ ਤੇ ਗੋਂਡ ਬੋਲੀ ਵਿਚ ਤੱਤ ਸੁਣਾ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ। ਫਿਲਮਾਂ ਦੇਖ ਕੇ ਉਹ ਬਹੁਤ ਖ਼ੁਸ਼ ਹੋਏ। ਬਾਦ 'ਚ ਮੈਂ ਕਈਆਂ ਨੂੰ ਪੁੱਛਿਆ ਕਿ ਕੀ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਫਿਲਮਾਂ ਦੀ ਸਮਝ ਪਈ? ਉਹਨਾਂ ਜਵਾਬ ਦਿੱਤਾ, "ਥੋੜ੍ਹਾ ਥੋੜ੍ਹਾ।"

ਅਗਲੇ ਦਿਨ ਦੁਪਹਿਰ ਢਲੇ।

ਦਸਰੂ ਤੇ ਇਕ ਹੋਰ ਨੌਜਵਾਨ ਸਮੇਤ ਅਸੀਂ ਤਿੰਨ ਜਣੇ ਜੰਗਲ 'ਚੋਂ ਅੱਲੇ ਇਕੱਠੇ ਕਰਨ ਨਿਕਲ ਤੁਰੇ। ਔਲਾ, ਯਾਨਿ ਨੌਲੀ, ਦੀ ਬਸਤਰ ਵਿਚ ਭਰਮਾਰ ਹੁੰਦੀ ਸੀ। ਹੁਣ ਜ਼ਿਆਦਾ ਦਰੱਖ਼ਤ ਨਹੀਂ ਰਹੇ। ਕੁਝ ਹੀ ਦਿਨਾਂ ਵਿਚ ਔਲੇ ਦਾ ਮੌਸਮ ਆਪਣੇ ਪੂਰੇ ਜੋਬਨ ਉੱਤੇ ਆ ਜਾਣਾ ਸੀ। ਜੰਗਲਾਂ ਦੀ ਇਸ ਨਾਯਾਬ ਦੇਣ ਦੀ ਤਲਾਸ਼ ਵਿਚ ਅਸੀਂ ਕਿੰਨਾ ਹੀ ਇਲਾਕਾ ਛਾਣ ਮਾਰਿਆ। ਪਾਣੀ ਦੇ ਕਲ-ਕਲ ਵਗਦੇ ਚਸ਼ਮਿਆਂ ਦੁਆਲੇ ਦੀ ਬਨਸਪਤੀ ਦੇ ਸੰਘਣੇ ਝਾੜਾਂ ਤੇ ਦਰੱਖ਼ਤਾਂ ਵਿਚ ਗਵਾਚੇ ਕਦੇ ਅਸੀਂ ਈਕ ਪੰਡੀ ਤੋੜਨ ਲੱਗ ਪੈਂਦੇ ਅਤੇ ਕਦੇ ਦਸਰ ਤੇ ਦੂਸਰਾ ਨੌਜਵਾਨ ਕੇਕੜਿਆ-ਘੋਗਿਆ ਨੂੰ ਹਾਸਲ ਕਰਨ ਲਈ ਪੱਥਰਾਂ ਨੂੰ ਫਰੋਲ ਮਾਰਦੇ। ਘੋਗੇ ਤੇ ਕੇਕੜੇ ਝੋਲੇ ਵਿਚ ਸੁੱਟੀ, ਚੱਲਦੇ ਚਲਾਉਂਦੇ ਅਸੀਂ ਇਕ ਥਾਵੇਂ ਔਲਿਆਂ ਦੇ ਤਿੰਨ ਚਾਰ ਇਕੱਠੇ ਖੜ੍ਹੇ ਦਰੱਖ਼ਤਾਂ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਜਾ ਪਹੁੰਚੇ। ਸਾਰੇ ਹੀ ਫਲ ਨਾਲ ਲੱਦੇ ਪਏ ਸਨ। ਦਸਰੁ ਅੱਖ ਦੇ ਫ਼ੇਰ ਵਿਚ ਇਕ ਰੁੱਖ ਉੱਤੇ ਜਾ ਚੜਿਆ। ਪੰਛੀਆਂ ਦੇ ਆਲ੍ਹਣਿਆਂ 'ਚੋਂ ਆਂਡੇ ਕੱਢ ਲਿਆਉਣ