ਦਰੱਖ਼ਤਾਂ ਹੇਠ ਸੌਣ ਦੀ ਹਦਾਇਤ ਹੋਈ ਤਾਂ ਕਿ ਤਰੇਲ ਤੋਂ ਬਚਿਆ ਜਾ ਸਕੇ। ਸਵੇਰੇ ਹਰ ਕਿਸੇ ਦੇ ਹੱਥ ਵਿਚ ਕੋਸੇ ਪਾਣੀ ਦਾ ਗਿਲਾਸ ਹੁੰਦਾ ਤੇ ਉਹ ਗਰਾਰੇ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹੁੰਦਾ। ਤਕਰੀਬਨ ਤੀਸਰਾ ਹਿੱਸਾ ਕਿਸੇ ਨਾ ਕਿਸੇ ਬਿਮਾਰੀ ਦਾ ਸ਼ਿਕਾਰ ਰਹਿੰਦਾ। ਹਰ ਰੋਜ਼ ਦੇ ਤਿੰਨ ਜਣਿਆਂ ਦੀ ਕਿੱਟ ਦੂਸਰਿਆਂ ਨੇ ਉਠਾਈ ਹੁੰਦੀ। ਦਿਨੇ ਹਰ ਕੋਈ ਪਸੀਨੇ ਨਾਲ ਤਰ-ਬ-ਤਰ ਹੁੰਦਾ ਅਤੇ ਰਾਤ ਨੂੰ ਅੱਗ ਸੇਕਣੀ ਚਾਹੁੰਦਾ। ਪਰ ਅੱਗ ਦੀ ਸਹੂਲਤ ਹਰ ਥਾਂ ਨਹੀਂ ਸੀ ਮਾਣੀ ਜਾ ਸਕਦੀ। ਸੋ ਦਿਨੇ ਪਸੀਨਾ ਰਾਤ ਨੂੰ ਠੰਡ ਤੇ ਤੇਲ। ਠੰਡ ਤੇ ਗਰਮੀ ਨੇ ਸਿਰਫ਼ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਹੀ ਬਖ਼ਸ਼ਿਆ ਸੀ ਜਿਹਨਾਂ ਦੇ ਜੁੱਸੇ ਬਹੁਤ ਮਜ਼ਬੂਤ ਸਨ। ਪਰ ਮਜ਼ਬੂਤ ਜੁੱਸਿਆਂ ਵਾਲਿਆਂ ਵਿਚੋਂ ਵੀ ਕੁਝ ਚਮੜੀ ਰੋਗਾਂ ਦੇ ਲੰਬੇ ਮਰੀਜ਼ ਸਨ। ਰੂੰ ਦੀਆਂ ਬਣੀਆਂ ਵਰਦੀਆਂ ਵਾਲੇ ਮੁਕਾਬਲਤਨ ਸੌਖੇ ਸਨ ਜਦ ਕਿ ਸਿਥੇਟਿਕ ਵਰਦੀਆਂ ਵਾਲੇ ਬੁਰੇ ਹਾਲੀ ਸਨ। ਫਿਰ ਵੀ ਉਹ ਕਹਿੰਦੇ ਸਨ ਕਿ ਸਿਥੇਟਿਕ ਵਰਦੀ ਚੰਗੀ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਜਲਦੀ ਸੁੱਕਦੀ ਹੈ। ਹਰ ਕਿਸੇ ਕੋਲ ਵਰਦੀ ਦਾ ਇਕ ਹੀ ਜੋੜਾ ਸੀ। ਉਸੇ ਨੂੰ ਧੋਤਾ, ਸੁਕਾਇਆ ਤੇ ਪਾਇਆ। ਕਦੇ ਤੇਜ਼ੀ ਹੋਈ ਤਾਂ ਗਿੱਲੇ ਹੀ ਪਹਿਨ ਲਏ ਅਤੇ ਤੁਰਦੇ ਹੋਏ ਸੁੱਕਣ ਦਿੱਤੇ। ਪਸੀਨੇ ਤੇ ਸਿੱਲ੍ਹ ਨੇ ਮਿਲਕੇ ਚਮੜੀ ਦਾ ਬੁਰਾ ਹਾਲ ਕੀਤਾ ਪਿਆ ਸੀ। ਇਕ ਜਣਾ ਤਾਂ ਛੇ ਮਹੀਨੇ ਤੋਂ ਟਿਊਬ ਤੇ ਟਿਊਬ ਖਾਲੀ ਕਰਦਾ ਜਾ ਰਿਹਾ ਸੀ ਪਰ ਜ਼ਖ਼ਮ ਸਨ ਕਿ ਹਟਣ ਦਾ ਨਾਂਅ ਨਹੀਂ ਸਨ ਲੈ ਰਹੇ।

ਬਿਮਾਰੀਆਂ ਗੁਰੀਲਾ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦਾ ਅਟੁੱਟ ਹਿੱਸਾ ਹਨ ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜਿਵੇਂ ਇਹ ਆਮ ਵਿਅਕਤੀ ਦੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦਾ ਹਨ। ਸ਼ਹਿਰਾਂ ਵਿਚ ਹਸਪਤਾਲਾਂ ਅਤੇ ਡਾਕਟਰਾਂ ਦੀ ਭਰਮਾਰ ਹੁੰਦੇ ਹੋਏ ਵੀ ਆਮ ਆਦਮੀ ਇਲਾਜ ਨਹੀਂ ਕਰਵਾ ਪਾਉਂਦਾ। ਬਿਨਾ ਸ਼ੱਕ, ਸ਼ਹਿਰਾਂ ਦੀਆਂ ਗੰਦੀਆਂ ਬਸਤੀਆਂ ਵਿਚ ਹੋਣ ਵਾਲੀਆਂ ਬਿਮਾਰੀਆਂ ਜੰਗਲ ਦੇ ਵਸਨੀਕਾਂ ਵਿਚ ਮੌਜੂਦ ਨਹੀਂ ਹਨ, ਭਾਵੇਂ ਕਿ ਕੁੱਲ ਮਿਲਾ ਕੇ ਹਾਲਤ ਵਿਚ ਜ਼ਿਆਦਾ ਫ਼ਰਕ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਪੈਸੇ ਦੀ ਥੁੜੋਂ ਡਾਕਟਰ ਤੇ ਮਰੀਜ਼ ਦਰਮਿਆਨ ਹਰ ਥਾਂ ਹੀ ਮੌਤ ਦੀ ਕੰਧ ਬਣ ਕੇ ਖੜ੍ਹੀ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

ਪਰ ਬਸਤਰ ਦਾ ਗੁਰੀਲਾ ਫ਼ਾਈਟਰ ਵੀ ਹੈ ਤੇ ਡਾਕਟਰ ਵੀ। ਵੱਡੀਆਂ ਬਿਮਾਰੀਆਂ ਨਾ ਸਹੀ ਪਰ ਫਿਰ ਵੀ ਕੰਨੇਨਾ ਬਾਰਾਂ ਦਾ ਇਲਾਜ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਬਸੰਤੀ ਦਸਾਂ ਦਾ ਕਰ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਗੁਰੀਲਿਆਂ ਦੀ ਲੋਕਾਂ ਨਾਲ ਗੂੜ੍ਹੀ ਸਾਂਝ ਦਾ ਇਕ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਕਾਰਨ ਇਲਾਜ ਦੀ ਗੁਰੀਲਾ-ਦਸਤਾ ਵਿਵਸਥਾ ਹੈ ਜਿਹੜੀ ਲੁੱਟ-ਖਸੁੱਟ ਅਤੇ ਹਕੂਮਤੀ ਜਬਰ ਦੇ ਵਿਰੋਧ ਤੋਂ ਬਾਦ ਦੂਸਰੇ ਨੰਬਰ ਉੱਤੇ ਆਉਂਦੀ ਹੈ।

ਰਾਤ ਨੂੰ ਮੈਨੂੰ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਕਿ ਮੈਂ ਸਭ ਨੂੰ ਗੌਂਡ ਬੋਲੀ ਅਤੇ ਦੇਵ ਨਾਗਰੀ ਵਿਚ ਛਪਿਆ ਸਿਆਸੀ ਮੈਗਜ਼ੀਨ "ਵਿਯੁੱਕਾ" ਪੜ੍ਹ ਕੇ ਸੁਣਾਵਾਂ। ਬੜੀ ਮੁਸੀਬਤ ਬਣੀ। ਦੇਵਨਾਗਰੀ ਤਾਂ ਮੈਂ ਪੜ੍ਹਦਾ ਰਿਹਾ ਪਰ ਗੋਂਡ ਭਾਸ਼ਾ ਦਾ ਕੋਈ ਵੀ ਵਾਕ ਮੇਰੇ ਪੱਲੇ ਨਾ ਪਿਆ। ਮਹਿਸੂਸ ਹੋਇਆ ਕਿ ਮੈਂ ਉਚਾਰਣ ਦਾ ਵੀ ਨਾਸ ਮਾਰ ਰਿਹਾ ਹੋਵਾਂਗਾ। ਬਿਨਾ ਕੁਝ ਸਮਝੋ ਪੜ੍ਹਦੇ ਜਾਣਾ ਐਨਾ ਬੋਝਲ ਤੇ ਅਕਾਅ ਦੇਣ ਵਾਲਾ ਸੀ ਕਿ ਮੈਂ ਮੈਗਜ਼ੀਨ ਰੱਖ ਦਿੱਤਾ। ਇਹ ਬਿਲਕੁਲ ਓਵੇਂ ਸੀ ਜਿਵੇਂ ਚੀਨੀ ਇਬਾਰਤ ਨੂੰ ਦੇਵ ਨਾਗਰੀ ਵਿਚ ਲਿਖਿਆ ਗਿਆ ਹੋਵੇ। ਬਸੰਤੀ ਸੌ ਚੁੱਕੀ ਸੀ, ਸਿੰਘਨਾ ਸੰਤਰੀ ਡਿਉਟੀ ਉੱਤੇ ਸੀ ਪਰ ਜਯਾ ਜਿਹੜੀ ਤੇਲਗੂ ਦੇ ਨਾਲ ਨਾਲ ਗੱਡੀ ਤੇ ਹਿੰਦੀ ਵੀ ਜਾਣਦੀ ਸੀ, ਖੁਸ਼ ਹੋਈ ਕਿ