ਉਸ ਨੇ ਅੱਖਾਂ ਉਤਾਂਹ ਚੁੱਕੀਆਂ।

"ਜੇ ਤੂੰ ਉਹਨਾਂ ਸੱਤਾਂ ਕੁੜੀਆਂ ਵਿਚੋਂ ਇਕ ਹੁੰਦੀ ਤਾਂ ਤੂੰ ਕੀ ਚਾਹੁੰਦੀ ਕਿ ਤੇਰੇ ਸਾਥੀ ਤੈਨੂੰ ਕਿਵੇਂ ਯਾਦ ਕਰਨ?" ਸਵਾਲ ਦਾ ਸਰਲੀਕਰਨ ਭਿਆਨਕ ਸੀ। ਇਹ ਉਸ ਨੂੰ ਮੌਤ ਤੋਂ ਪਾਰ ਖੜ੍ਹਾ ਹੋ ਕੇ ਪਿਛਾਂਹ ਵੱਲ ਝਾਤੀ ਪਵਾਉਂਦਾ ਸੀ। ਪਰ ਮੌਤ ਨਾਲ ਮੱਥਾ ਲਾਉਣ ਵਾਲੇ ਕਿਸੇ ਵਿਅਕਤੀ ਨੂੰ ਇਹ ਭਿਆਨਕਤਾ ਹਸਾ ਵੀ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਉਸ ਦੇ ਬੁੱਲ੍ਹ ਫ਼ਰਕਣੋਂ ਹਟ ਗਏ। ਸ਼ਾਟ ਗੱਨ ਨੂੰ ਉਸ ਨੇ ਜ਼ਮੀਨ ਉੱਤੇ ਟਿਕਾਇਆ ਅਤੇ ਕਾਪੀ ਪੈਂਸਿਲ ਵਾਸਤੇ ਹੱਥ ਵਧਾ ਦਿੱਤਾ।

ਕਾਪੀ ਉੱਤੇ ਉਸ ਨੇ ਤੇਲਗੂ ਵਿਚ ਕੁਝ ਲਾਈਨਾਂ ਲਿਖੀਆਂ ਤੇ ਹਿੰਦੀ ਵਿਚ ਅਰਥ ਕਰਨ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੀ। ਉਹਨਾਂ ਅਰਥਾਂ ਨੂੰ ਮੈਂ ਹੇਠ ਲਿਖੀ ਇਬਾਰਤ 'ਚ ਸਮੇਟ ਦਿੱਤਾ ਜਿਸ ਉੱਤੇ ਉਸਨੇ 'ਸਹੀ ਹੈ' ਦੀ ਮੋਹਰ ਲਗਾ ਦਿਤੀ

"ਇੱਥੇ ਉਹ ਕੁੜੀ ਦਫ਼ਨ ਹੈ ਜਿਹੜੀ ਪਿੱਤਰਸੱਤਾ ਨੂੰ ਹਮੇਸ਼ਾਂ ਵਾਸਤੇ ਖ਼ਤਮ ਹੋਇਆ ਦੇਖਣਾ ਚਾਹੁੰਦੀ ਸੀ। ਉਹ ਪੋਲੇਤਾਰੀ ਇਨਕਲਾਬ ਵਿਚ ਇਸੇ ਕਾਰਨ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋਈ ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਹੀ ਪਿੱਤਰਸੱਤਾ ਨੂੰ ਖ਼ਤਮ ਕਰਨ ਦਾ ਕਾਰਗਰ ਸਾਧਨ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ।"

ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਦ ਮੇਰੇ ਕੋਲ ਪੁੱਛਣ ਨੂੰ ਕੁਝ ਵੀ ਨਹੀਂ ਸੀ ਰਹਿ ਗਿਆ। ਮੈਂ ਇਕ ਇਨਸਾਨ ਤੋਂ ਉਸ ਦੇ ਖ਼ੁਦ ਬਾਰੇ ਅੰਤਮ ਸ਼ਬਦ ਲੈ ਚੁੱਕਾ ਸਾਂ। ਉਹ ਵੀ ਹੋਰ ਕੁਝ ਨਹੀਂ ਬੋਲੀ। ਕੁਝ ਮਿੰਟ ਰੁਕੇ ਰਹਿਣ ਤੋਂ ਬਾਦ ਉਸ ਨੇ ਸ਼ਾਟ ਗੱਨ ਉਠਾਈ, ਅਲਵਿਦਾ ਕਹੀ ਅਤੇ ਸੰਤਰੀ ਪੋਸਟ ਵੱਲ ਨੂੰ ਚਲੀ ਗਈ।

ਮੈਨੂੰ ਮਹਿਸੂਸ ਹੋਇਆ ਕਿ ਕਰੀਮ ਨਗਰ ਦੀ ਹਰ ਕੁੜੀ, ਭਾਵੇਂ ਉਹ ਸ਼ਬਦਾਂ ਵਿਚ ਆਪਣੀ ਗੱਲ ਬਿਆਨ ਕਰ ਸਕਦੀ ਹੁੰਦੀ ਜਾਂ ਨਾ, ਆਦਮੀ ਦੇ ਦਬਦਬੇ ਵਾਲੇ ਇਸ ਪਿੱਤਰਸੱਤਾਤਮਕ ਸਮਾਜ ਤੋਂ ਪੀੜਤ ਰਹੀ ਹੋਵੇਗੀ। ਪਿੱਤਰਸੱਤਾ ਦੇ ਜਾਬਰ ਵਿਚਾਰਾਂ ਨਾਲ ਆਫ਼ਰੋ ਉਹਨਾਂ ਸਾਹਨਾਂ ਨੇ ਇਸੇ ਲਈ ਭਿਆਨਕ ਕੁਕਰਮਾਂ ਰਾਹੀਂ ਉਹਨਾਂ ਮਾਸੂਮ ਕੁੜੀਆਂ ਨੂੰ ਅਜਿਹੀ ਮੌਤ ਦਿੱਤੀ ਸੀ। ਜਬਰ ਦਾ ਇਹ ਰੂਪ, ਜਮਾਤੀ ਜਬਰ ਤੋਂ ਪਾਰ ਦਾ ਇਕ ਰੂਪ ਹੈ ਜਿਹੜਾ ਆਦਮੀ ਦੀ ਔਰਤ ਪ੍ਰਤੀ ਵਹਿਬਤ ਨੂੰ ਉਜਾਗਰ ਕਰਦਾ ਹੈ।

ਤਦੇ।

ਕੰਨੇਨਾ ਆਉਂਦਾ ਦਿਸਿਆ। ਇਕ ਸਿਗਰਟ ਰੋਲ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਉਸ ਨੇ ਕਿਹਾ, "ਜਯਾ ਦੀਦੀ ਕੰਬਦੀ ਹੋਈ ਜਾ ਰਹੀ ਸੀ। ਗੁੱਸੇ 'ਚ ਕੰਬਣਾ ਚਿੰਤਾ ਦੀ ਗੱਲ ਹੈ। ਉਸ ਨੂੰ ਕਹਿਣਾ ਸੀ ਕਿ 'ਚਿੰਤਾ ਮੱਤ ਕਰੋ। ਆਪਣੀ ਪਾਰਟੀ ਹੈ ਨਾ! ਚਿੰਤਾ ਦੀ ਕੋਈ ਗੱਲ ਨਹੀਂ।"

"ਤੇਰੀ ਜਯਾ ਦੀਦੀ ਕਦੇ ਘਰ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਕੰਨੇਨਾ?"

"ਕਦੇ ਕਦਾਈਂ। ਉਹ ਮਾਂ ਨੂੰ ਮਿਲਦੀ ਹੈ ਤੇ ਭਾਬੀ ਨੂੰ ਮਿਲਦੀ ਹੈ, ਬੱਸ। ਕਦੇ ਕਦੇ ਕਵਿਤਾ ਲਿਖਦੀ ਹੈ। ਹਮੇਸ਼ਾਂ ਇਕੱਲੀ ਬੈਠਦੀ ਹੈ। ਘੱਟ ਬੋਲਣਾ, ਥੋੜਾ ਖਾਣਾ, ਸਭ ਤੋਂ ਦੇਰ ਨਾਲ ਸੌ ਕੇ ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਉੱਠਣਾ। ਯੇਹ ਹੋ ਜਯਾ ਦੀਦੀ!"

ਸਿਗਰਟ ਰੋਲ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਉਸਦਾ ਸਾਰਾ ਨਿੱਕ-ਸੁੱਕ' ਜ਼ਮੀਨ ਉੱਤੇ ਉਲਟ ਗਿਆ। ਮੈਂ ਉਸ ਵੱਲ ਫਿਰ ਤੋਂ ਪੈਕਟ ਵਧਾਇਆ। ਉਸ ਨੇ ਇਕ ਚੁਟਕੀ ਲੈ ਕੇ ਪੈਕਟ ਮੋੜ ਦਿੱਤਾ। ਡੁੱਲ੍ਹੇ ਹੋਏ ਤੰਬਾਕੂ ਵੱਲ ਦੇਖ ਕੇ ਉਹ ਬੋਲਿਆ,

"ਬਹੁਤ ਹੈ ਨਾ ਅਜੇ! ਹੋਰ ਆ ਜਾਵੇਗਾ। ਚਿੰਤਾ ਨਹੀਂ ਕਰਨਾ," ਕਹਿੰਦੇ ਹੋਏ