ਉਸ ਨੇ ਸਿਗਰਟ ਦਾ ਕਾਗਜ਼ ਵੀ ਮੇਰੇ ਹੱਥ ਦੇ ਦਿੱਤਾ। "ਮੈਂ ਸਿਗਰਟ ਨਹੀਂ, ਬੀੜੀ ਰੋਲ ਕਰਾਂਗਾ। ਤੇਂਦੂ ਪੱਤਾ ਬੀੜੀ ਵਾਸਤੇ ਹੀ ਬਣਿਐਂ," ਕਹਿੰਦੇ ਹੋਏ ਉਹ ਤੇਂਦੂ ਪੱਤਾ ਢੂੰਡਣ ਚਲਾ ਗਿਆ।

ਅਗਲੇ ਦਿਨ ਕੁਚ ਦੀ ਤਿਆਰੀ ਹੋਈ। ਸਮੁੱਚੇ ਦਲ ਨੂੰ ਦੋ ਹਿੱਸਿਆਂ ਵਿਚ ਵੰਡ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। ਇਕ ਹਿੱਸਾ ਪੰਜ ਜਣਿਆਂ ਦਾ ਵੱਖ ਹੋ ਗਿਆ। ਦੋਵੇਂ ਅਲੱਗ ਅਲੱਗ ਰਾਹਾਂ ਵੱਲ ਨਿਕਲ ਤੁਰੇ। ਦੋ ਘੰਟੇ ਬੀਤੇ ਤਾਂ ਤਿੰਨ ਜਣੇ ਹੋਰ ਵੱਖ ਕਰ ਦਿੱਤੇ ਗਏ। ਦਲਾਂ ਵਿਚਲਾ ਇਹ ਆਵਾ-ਗੌਣ ਮੈਨੂੰ ਅਜੀਬ ਵਰਤਾਰਾ ਮਹਿਸੂਸ ਹੋਇਆ। ਰਾਜੇਸ਼ ਨੇ ਦੱਸਿਆ ਕਿ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਾਰੇ ਬਸਤਰ ਦੇ ਦਲਾਂ ਦਰਮਿਆਨ ਰਾਬਤਾ ਬਣਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਛੋਟੇ ਗਰੁੱਪ ਦਲਾਂ ਦੀਆਂ ਸੰਚਾਰ ਲਾਈਨਾਂ ਹਨ। ਘੋੜੇ ਨਹੀਂ, ਵਾਇਰਲੈੱਸ ਨਹੀਂ, ਸਕੂਟਰ ਤੇ ਮੋਟਰਸਾਈਕਲ ਨਹੀਂ। ਦਲ ਰੋਜ਼ਾਨਾ ਆਪਣੀ ਥਾਂ ਬਦਲਦੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ ਤੇ ਸੰਚਾਰ ਲਾਈਨਾਂ ਰਾਹੀਂ ਆਲੇ ਦੁਆਲੇ ਦੇ ਦਲਾਂ ਨਾਲ ਸੰਪਰਕ ਵਿਚ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ।

"ਤੁਸੀਂ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸੂਚਨਾਵਾਂ ਤਾਂ ਭੇਜ ਸਕਦੇ ਹੋ ਪਰ ਕੁਮਕ ਨਹੀਂ ਭੇਜ ਸਕਦੇ।"

"ਕੁਮਕਾਂ ਭੇਜਣ ਦੀ ਪੱਧਰ ਤੱਕ ਅਜੇ ਅਸੀਂ ਪਹੁੰਚੇ ਨਹੀਂ ਹਾਂ, ਜਦ ਉਹ ਸਥਿੱਤੀ ਪੈਦਾ ਹੋ ਗਈ ਤਾਂ ਸੰਚਾਰ ਅਤੇ ਆਵਾਜਾਈ ਦੇ ਹੋਰ ਸਾਧਨ ਅਪਣਾਅ ਲਵਾਂਗ।"

ਅਗਲੀ ਸਵੇਰ ਹੋਰ ਦੋ ਜਣਿਆਂ ਨੂੰ ਉਸ ਨੇ ਇਕ ਵੱਖ ਪਾਸੇ ਤੋਰ ਦਿੱਤਾ। ਮੈਂ ਉਸ ਨੂੰ ਪੁੱਛਿਆ ਕਿ ਕੀ ਉਸ ਨੇ ਇਕ ਹੋਰ ਸੰਚਾਰ ਲਾਈਨ ਤੋਰ ਦਿੱਤੀ ਹੈ ਤਾਂ ਉਸ ਨੇ ਕਿਹਾ ਕਿ ਉਹ ਘਰ ਜਾ ਰਹੇ ਹਨ।

"ਕਿੰਨੇ ਦਿਨ ਦੀ ਛੁਟੀ?"

"ਛੁੱਟੀ ਨਹੀਂ। ਵਾਪਸ।"

"ਵਾਪਿਸ ਕਿਉਂ?"

"ਉਹ ਥੱਕ ਗਏ ਨੇ। ਅਜਿਹਾ ਵੀ ਵਾਪਰਦਾ ਹੈ, ਜਦ ਕੋਈ ਥੱਕ ਗਿਆ ਮਹਿਸੂਸ ਕਰਦਾ ਹੈ ਤੇ ਵਾਪਸ ਮੁੜਣਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹੈ।"

"ਪਰ ਉਹ ਤਾਂ ਹਥਿਆਰ ਨਾਲ ਲੈ ਕੇ ਗਏ ਨੇ?"

"ਦੂਰ ਜਾਣਾ ਹੈ। ਘਰ ਜਾਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਇਕ ਹੋਰ ਦਲ ਕੋਲ ਜਮ੍ਹਾਂ ਕਰਵਾ ਦੇਣਗੇ।" ਭੱਜ ਵੀ ਸਕਦੇ ਨੇ?" "

"ਇਹ ਘਰਾਂ ਨੂੰ ਪਰਤਣਾ ਚਾਹੁੰਦੇ ਨੇ। ਭੱਜਣ ਵਾਲੇ ਦੱਸਦੇ ਨਹੀਂ। ਇਹ ਕਦੇ ਫਿਰ ਵੀ ਮੁੜ ਸਕਦੇ ਨੇ।"

"ਵਿਆਹ ਕਰਵਾਉਣਾ ਚਾਹੁੰਦੇ ਹੋਣਗੇ (ਦੋਵਾਂ ਵਿਚ ਇਕ ਲੜਕਾ ਸੀ, ਦੂਸਰੀ ਲੜਕੀ)?"

"ਵਿਆਹ ਤਾਂ ਕੁੜੀ ਦਾ ਹੋ ਚੁੱਕੇ। ਉਹ ਟਿਕਣਾ ਚਾਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਘਰ ਰਹਿ ਕੇ ਮਹਿਲਾ ਸੰਘ ਵਿਚ ਕੰਮ ਕਰੇਗੀ। ਉਸ ਦਾ ਵਿਆਹ ਇਸੇ ਹੀ ਦਲ ਦੇ ਲੜਕੇ ਨਾਲ ਹੋਇਐ।"

ਉਹ ਲੜਕਾ ਸਿੰਘਨਾ ਹੀ ਸੀ। ਸਿੰਘਨਾ ਨੇ ਉਹਨੂੰ ਮਨਾਉਣ ਦਾ ਯਤਨ ਕੀਤਾ ਸੀ। ਪਰ ਉਹ ਨਹੀਂ ਮੰਨੀ। ਸਿੰਘਨਾ ਹੋਣਹਾਰ ਹੈ। ਹੁਣ ਦੇ ਪਾਸੇ ਵੰਡਿਆ ਜਾਵੇਗਾ। ਅਜਿਹੇ ਕਈ ਨੇ ਜਿਹਨਾਂ ਦੀਆਂ ਪਤਨੀਆਂ ਘਰਾਂ ਵਿਚ ਨੇ ਅਤੇ ਬਹੁਤ ਅਜਿਹੇ ਨੇ