ਅਲਵਿਦਾਈ

ਸਾਲ ਦੇ ਆਖ਼ਰੀ ਮਹੀਨੇ ਦੇ ਆਖ਼ਰੀ ਹਫ਼ਤੇ ਦੇ ਦਿਨ ਸਨ। ਧੁੱਪ ਚੰਗੀ-ਚੰਗੀ ਲੱਗਣ ਲੱਗ ਪਈ ਸੀ। ਖੇਤੁਲ ਵਿਚੋਂ ਉੱਠ ਕੇ ਮੈਂ ਬਾਹਰ ਖੇਤਾਂ ਵਿਚ ਟਹਿਲਣ ਲੱਗ ਪਿਆ। ਜੰਗਲ ਵਿਚ ਵਿੱਚਰਦੇ ਨੂੰ ਮੈਨੂੰ ਦੋ ਮਹੀਨੇ ਪੂਰੇ ਹੋਣ ਵਾਲੇ ਸਨ। ਖੇਤੁਲ ਵਿਚ ਸੋਮਨਾ ਦੇ ਸਵਾਲ ਦਾ ਜਵਾਬ ਦਿੰਦਿਆਂ ਇਹ ਸਾਰਾ ਸਮਾਂ ਮੇਰੇ ਜ਼ਿਹਨ ਵਿਚ ਇਕ ਤੇਜ਼ ਰੀਲ ਵਾਂਗ ਘੁੰਮ ਗਿਆ। ਉਹ ਚੀਜ਼ਾਂ, ਜਿਹਨਾਂ ਨੂੰ ਮੈਂ ਦੂਰ ਤੋਂ ਸੁਣਿਆ ਸੀ ਅਤੇ ਹੈਰਾਨ ਹੁੰਦਾ ਸਾਂ ਕਿ ਹਕੀਕਤ ਵਿਚ ਇਹ ਕਿਵੇਂ ਚੱਲ ਰਹੀਆਂ ਹੋਣਗੀਆਂ, ਨੂੰ ਕਾਫ਼ੀ ਨੇੜਿਓਂ ਦੇਖਣ ਦਾ ਮੌਕਾ ਮਿਲਿਆ। ਜੰਗਲ, ਜੰਗਲ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ, ਗੁਰੀਲਿਆਂ ਦਾ ਜੀਵਨ, ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਅਕੀਦਿਆਂ ਤੇ ਜਜ਼ਬਿਆਂ ਆਦਿ ਨੂੰ ਉਹਨਾਂ ਦੋ ਨੇੜੇ ਰਹਿ ਕੇ ਦੇਖ ਸਕਿਆ। ਉਹਨਾਂ ਦੀਆਂ ਭਾਵਨਾਵਾਂ ਨੂੰ ਮੈਂ ਜਿੰਨਾ ਵੀ ਵਾਚ ਸਕਿਆ, ਵਾਚਿਆ। ਬਹੁਤ ਕੁਝ ਹੋਵੇਗਾ ਜਿਹੜਾ ਮੇਰੀ ਪਕੜ ਤੋਂ ਦੂਰ ਰਹਿ ਗਿਆ ਹੋਵੇਗਾ ਜਾਂ ਜਿਸ ਵਿਚ ਮੈਂ ਡੂੰਘਾ ਨਹੀਂ ਉੱਤਰ ਸਕਿਆ ਹੋਵਾਂਗਾ। ਫਿਰ ਵੀ ਇਹ ਬਹੁਮੁੱਲਾ ਅਤੇ ਦਿਲਚਸਪ ਤਜ਼ਰਬਾ ਸੀ ਜਿਸ ਨੂੰ ਮੈਂ ਹੋਰਨਾਂ ਨਾਲ ਸਾਂਝਾ ਕਰਨ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੀ ਹੈ। ਇਹ ਸਾਰਾ ਕੁਝ ਭਾਵੇਂ ਮੇਰੀ ਡਾਇਰੀ ਦੇ ਸਫ਼ਿਆਂ ਵਿਚ ਟੁੱਟਵੇ ਖਿੰਡਵੇਂ ਰੂਪ ਵਿਚ ਅੰਕਤ ਹੈ, ਪਰ ਇਸ ਨੂੰ ਤਰਤੀਬ ਦੇਣ ਅਤੇ ਦੂਸਰਿਆਂ ਵਾਸਤੇ ਸਜਿੰਦ ਚਿੱਤਰ ਖਿੱਚਣ ਲਈ ਮੈਨੂੰ ਸਾਰਾ ਕੁਝ ਫਿਰ ਤੋਂ ਖੜ੍ਹਾ ਕਰਨਾ ਪਿਆ ਹੈ ਅਤੇ ਉਸ ਨੂੰ ਮੁੜ-ਜੀਣਾ ਪਿਆ ਹੈ।

ਘਟਨਾਵਾਂ ਅਤੇ ਪਾਤਰ ਸਾਰੇ ਅਸਲੀ ਹਨ। ਕਿਤੇ ਕਿਤੇ ਮੈਨੂੰ ਦੇ ਪਾਤਰਾਂ ਦਾ ਇਕ ਪਾਤਰ ਬਨਾਉਣਾ ਪਿਆ ਹੈ ਜਾਂ ਇਕ ਨੂੰ ਦੋ ਵਿਚ ਵੰਡਣਾ ਪਿਆ ਹੈ, ਜਾਂ ਫਿਰ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਮੈਂ ਅੱਗੇ ਪਿੱਛੇ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਹੈ। ਇਹ ਸਿਰਫ਼ ਲਿਖਤ ਨੂੰ ਦਿਲਚਸਪ ਅਤੇ ਰੌਚਕ ਬਨਾਉਣ ਲਈ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਲਗਦੀ ਵਾਹ ਮੇਰੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਰਹੀ ਹੈ ਕਿ ਚੀਜ਼ਾਂ ਨੂੰ ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਬਿਆਨ ਕੀਤਾ ਜਾਵੇ ਜਿਵੇਂ ਦੀਆਂ ਉਹ ਸਨ, ਨਹੀਂ ਤਾਂ ਇਹ ਹਕੀਕਤ ਨੂੰ ਪ੍ਰਤੀਬਿੰਬਤ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਸਫ਼ਰਨਾਮਾ ਨਾ ਹੋ ਕੇ ਕਾਲਪਨਿਕ ਵਿਵਰਣ ਹੋ ਗਿਆ ਹੁੰਦਾ।

ਇਸ ਵਿਚ ਕੋਈ ਸ਼ੱਕ ਨਹੀਂ ਹੈ ਕਿ ਦਿੱਤੇ ਗਏ ਨਾਮ ਅਸਲੀ ਨਹੀਂ ਹਨ, ਕਿਉਂਕਿ ਅਸਲੀ ਨਾਮ ਤਾਂ ਮੇਰੇ ਪਾਤਰ ਚਿਰੋਕਣੇ ਛੱਡ ਚੁੱਕੇ ਸਨ। ਉਂਜ ਵੀ, ਓਥੇ ਕੋਈ ਵੀ ਨਾਮ ਚਿਰ-ਸਥਾਈ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਇਲਾਕਾ ਬਦਲਣ ਨਾਲ ਨਾਮ ਵੀ ਬਦਲ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਮੈਂ ਸ਼ਖ਼ਸੀਅਤਾਂ ਦਾ ਚਿੱਤਰ ਖਿੱਚਿਆ ਹੈ, ਨਾਵਾਂ ਦਾ ਨਹੀਂ। ਬਾਸੂ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਸੋਮਨਾ ਤੱਕ ਸਾਰੇ ਹੀ ਲੰਬੀ ਜੰਗ ਲੜਣ ਵਾਲੇ ਬੇ-ਨਾਮ ਸੁਰਮੇ ਹਨ। ਉਹ ਆਪਣਾ ਨਾਮ ਨਹੀਂ ਸਗੋਂ ਮਿਸ਼ਨ ਉਭਾਰਨ ਵਿਚ ਯਕੀਨ ਰੱਖਦੇ ਹਨ।

ਜਿਸ ਇਲਾਕੇ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ, ਉਹ ਦੱਖਣੀ ਬਸਤਰ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿਚ ਬੈਰਮਗੜ੍ਹ, ਗੋਲਾਪੱਲੀ, ਦੁਰਨਾਪਾਲ, ਕੋਟਾ, ਮਾੜ, ਮੱਦੇੜ, ਬਾਸਾਗੁੜਾ ਆਦਿ ਇਲਾਕੇ ਆਉਂਦੇ ਹਨ।

ਬਾਦ ਵਿਚ ਮੈਂ ਜ਼ਿਆਦਾ ਦਿਨ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਨਹੀਂ ਰਿਹਾ। ਉਹਨਾਂ ਨਾਲ