ਬਿਤਾਏ ਆਖ਼ਰੀ ਦਿਨ ਤੋਂ ਇਕ ਦਿਨ ਪਹਿਲਾਂ ਜਦ ਅਸੀਂ ਇਕ ਪੜਾਅ ਨੂੰ ਅਲਵਿਦਾ ਕਹਿ ਕੇ ਦੂਸਰੇ ਵੱਲ ਤੁਰੇ ਤਾਂ ਮੈਂ ਦੇਖਿਆ ਕਿ ਇਕ ਕਬਾਇਲੀ ਕੁੜੀ, ਜਿਹੜੀ ਇਕ ਪੜਾਅ ਪਹਿਲਾਂ ਤੋਂ ਸਾਡੇ ਕਾਫ਼ਲੇ ਨੂੰ ਪਿਛਲੇ ਪੜਾਅ ਤੱਕ ਛੱਡਣ ਵਾਸਤੇ ਸਾਡੇ ਨਾਲ ਤੁਰੀ ਸੀ, ਪੜਾਅ ਉੱਤੇ ਪਹੁੰਚਣ ਤੋਂ ਬਾਦ ਵਾਪਸ ਨਹੀਂ ਸੀ ਮੁੜੀ। ਆਮ ਦਸਤੂਰ ਵਾਪਸ ਮੁੜ ਜਾਣ ਦਾ ਹੈ। ਉਸ ਨੇ ਆਪਣੇ ਸਭ ਤੋਂ ਸੁਹਣੇ ਕੱਪੜੇ ਪਾਏ ਹੋਏ ਸਨ ਅਤੇ ਵਾਲਾਂ ਵਿਚ ਰੁਮਾਲ ਬੰਨ੍ਹਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਉਹ ਸੱਜ ਧੱਜ ਕੇ ਘਰੋਂ ਆਈ ਸੀ। ਮੈਂ ਅੰਦਾਜ਼ਾ ਕੀਤਾ ਕਿ ਇਹ ਨਵੀਂ ਰੰਗਰੂਟ ਹੈ। ਇਸੇ ਲਈ ਵਾਪਸ ਨਹੀਂ ਮੁੜੀ। ਉਸ ਨੂੰ ਦਸਤੇ ਨਾਲ ਤੋਰਨ ਵਾਸਤੇ ਉਸ ਦੇ ਪਿੰਡੋਂ ਕਈ ਸਾਰੇ ਲੋਕ ਆਏ ਸਨ। ਤੁਰਨ ਲੱਗਿਆ ਉਹ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਗਲੇ ਲੱਗ ਕੇ ਮਿਲੀ ਸੀ। ਸੋਮਨਾ ਤੋਂ ਜਦ ਮੇਂ ਉਸ ਬਾਰੇ ਪੁੱਛਿਆ ਤਾਂ ਉਹ ਇਹ ਕਹਿੰਦਾ ਮੁਸਕਰਾ ਪਿਆ ਕਿ ਮੇਰਾ ਅੰਦਾਜ਼ਾ ਸਹੀ ਹੈ।

ਉਸ ਨੰਗੇ ਪੈਰਾਂ ਵਾਲੀ ਸ਼ਾਂਤ ਤੇ ਗੰਭੀਰ ਕੁੜੀ ਨਾਲ ਮੈਂ ਪਹਿਲੀ ਤੇ ਆਖ਼ਰੀ ਗੱਲ ਕੀਤੀ। ਆਪਣੀ ਕਿੱਟ, ਪੈਸਿਲ ਅਤੇ ਇਕ ਕਾਪੀ ਉਸ ਦੇ ਹਵਾਲੇ ਕਰ ਮੈਂ ਹਰ ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਸਲਾਮ ਕਹੀ, ਹੱਥ ਘੁੱਟੋ, ਅਤੇ ਜੰਗਲ ਦੀਆਂ ਯਾਦਾਂ ਸਮੇਟਦੇ ਹੋਏ ਨੇੜੇ ਦੇ ਇਕ ਕਸਬੇ ਤੋਂ ਰੇਲ ਗੱਡੀ ਰਾਹੀਂ ਵਾਪਸੀ ਦੇ ਸਫ਼ਰ ਉੱਤੇ ਚੱਲ ਪਿਆ।

ਸਤਨਾਮ,

੬੪੩. ਰਣਜੀਤ ਨਗਰ,

ਸਿਓਣਾ ਰੋਡ,

ਪਟਿਆਲਾ।

ਦਸੰਬਰ, ਦੋ ਹਜ਼ਾਰ ਦੋ