...........

ਅਗਲਾ ਪੜਾਅ ਤਕਰੀਬਨ ਸਾਰਾ ਦਿਨ ਚੱਲਦੇ ਰਹਿਣ ਪਿੱਛੋਂ ਆਇਆ। ਸੁਬਹ ਤੋਂ ਸ਼ਾਮ ਤੱਕ ਪਠਾਰੀ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਚੱਲਦੇ ਹੋਏ ਅਸੀਂ ਜਿਸ ਪਿੰਡ ਵਿਚ ਪਹੁੰਚੇ ਉਹ ਕਬਾਇਲੀ ਪੈਮਾਨੇ ਮੁਤਾਬਕ ਵਿਸ਼ਾਲ ਪਿੰਡ ਸੀ। ਤਕਰੀਬਨ ਅੱਸੀ ਘਰਾਂ ਦਾ ਉਹ ਪਿੰਡ ਇਲਾਕੇ ਦੇ ਵੱਡੇ ਪਿੰਡਾਂ ਵਿਚ ਗਿਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। ਆਮ ਤੌਰ 'ਤੇ ਕਿਸੇ ਵੀ ਪਿੰਡ ਵਿਚ ਘਰਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਵੀਹ ਤੋਂ ਸੱਠ ਦੇ ਦਰਮਿਆਨ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਪਹੁੰਚਦੇ ਤੱਕ ਹਰ ਕੋਈ ਥੱਕ ਕੇ ਚੂਰ ਹੋ ਚੁੱਕਾ ਸੀ ਇਸ ਲਈ ਹਰ ਕਿਸੇ ਨੇ ਜਾਂਦਿਆਂ ਹੀ ਕਿੱਟ ਉਤਾਰ ਕੇ ਡਿੱਗਣ ਦੀ ਕੀਤੀ।

"ਅੱਜ ਤਾਂ ਤੇਰੀ ਟੀਮ ਬੁਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਥੱਕ ਗਈ।"

"ਅਠਾਰਾਂ ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਪਹਾੜੀਆਂ ਦੇ ਵਿਚੋਂ ਦੀ ਚੱਲੇ ਹਾਂ ਈਸ਼ਵਰ ਦਾਦਾ! ਪਰ ਜਦ ਪਿੰਡ ਵਾਲੇ ਇਕੱਠੇ ਹੋ ਗਏ ਤਾਂ ਸਾਰੇ ਹੀ ਨੱਚਣ ਗਾਉਣ ਲਈ ਤਿਆਰ ਹੋ ਜਾਣਗੇ।" ਚੰਦਨ ਆਪ ਵੀ ਥੱਕਿਆ ਪਿਆ ਸੀ ਪਰ ਕਮਾਂਡਰ ਥੱਕ ਕੇ ਵੀ ਡਿੱਗਦਾ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਚੰਦਨ ਆਪਣੀ ਜ਼ਿੰਮੇਦਾਰੀ ਤੋਂ ਭਲੀ-ਭਾਂਤ ਵਾਕਿਫ਼ ਸੀ। ਉਸ ਨੇ ਦੋ ਜਣਿਆਂ ਨੂੰ ਚਾਹ ਬਨਾਉਣ ਤੇ ਖਾਣਾ ਤਿਆਰ ਕਰਨ ਦੀ ਜ਼ਿੰਮੇਦਾਰੀ ਸੌਂਪੀ। ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਥੱਕੇ-ਟੁੱਟੇ ਹੋਣ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਕਿਸੇ ਨਾ ਕਿਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਖੜ੍ਹਾ ਕੀਤਾ ਤੇ ਚਾਹ ਬਨਾਉਣ ਵਿਚ ਰੁੱਝ ਗਏ। ਖਾਣਾ ਬਨਾਉਣ ਦੀ ਜ਼ਿੰਮੇਦਾਰੀ ਵਾਰੀ ਸਿਰ ਹਰ ਕੋਈ ਨਿਭਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਐਨਾ ਥੱਕ ਜਾਣ ਤੋਂ ਬਾਦ ਕੋਈ ਵੀ ਨਹੀਂ ਚਾਹੇਗਾ ਕਿ ਉਸ ਦੀ ਖਾਣਾ ਬਨਾਉਣ ਦੀ ਜ਼ਿੰਮੇਦਾਰੀ ਲੱਗੇ। ਪਰ ਜੇ ਖਾਣਾ ਨਹੀਂ ਬਣੇਗਾ ਤਾਂ ਕਿਸੇ ਦੀ ਵੀ ਥਕਾਵਟ ਦੂਰ ਨਹੀਂ ਹੋਵੇਗੀ। ਸੋ, ਜਿਸ ਉੱਤੇ ਜ਼ਿੰਮੇਦਾਰੀ ਆਣ ਪੈਂਦੀ ਹੈ ਉਹ ਫ਼ੌਰਨ ਆਪਣੇ ਕੰਮ ਵਿਚ ਰੁੱਝ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਰਾਤ ਪੈਂਦਿਆਂ ਹੀ ਨਾਚਾਂ ਦਾ ਹੜ੍ਹ ਜਿਹਾ ਆ ਗਿਆ। ਲੋਕਾਂ ਅਤੇ ਕਲਚਰਲ ਟੀਮ ਨੇ ਮਿਲ ਕੇ ਉਹ ਭੁਚਾਲ ਲਿਆਂਦਾ ਕਿ ਮੈਂ ਦੰਗ ਰਹਿ ਗਿਆ। ਰੰਗੰਨਾ ਦੇ ਅੰਦਰੋਂ ਵੀ ਲੂਹਰੀ ਉੱਠੀ। ਉਸ ਨੇ ਆਪਣੀ ਬੰਦੂਕ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਦੇ ਹੱਥ ਫੜਾਈ ਤੇ ਨਾਚ ਘੇਰੇ ਵਿਚ ਜਾ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋਇਆ। ਕਈ ਘੰਟੇ ਉਹ ਭੁੱਲਿਆ ਹੀ ਰਿਹਾ ਕਿ ਉਸ ਦਾ ਕੰਮ ਵੱਖਰੀ ਕਿਸਮ ਦਾ ਹੈ। ਇਕ ਇਕ ਕਰਕੇ ਨਾਚ-ਗੀਤ, ਪੈਰਾਂ ਦੀ ਤਾਲ, ਹਾਸਿਆਂ ਦੀ ਛਣਕਾਰ, ਫਿਰ ਸੁਰਾਂ ਦਾ ਮੇਲਾ। ਕਈ ਵਾਰ ਆਲਮ ਇਹ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਜਿਵੇਂ ਹਰ ਕੋਈ ਵਜਦ ਵਿਚ ਆ ਗਿਆ ਹੋਵੇ। ਕੋਈ ਸੋਚ ਵੀ ਨਹੀਂ ਸਕਦਾ ਕਿ ਇਹ ਟੋਲੀ ਅਠਾਰਾਂ ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਦਾ ਔਖਾ ਪੈਂਡਾ ਕਰਕੇ, ਭੁੱਖੀ, ਤਿਹਾਈ, ਥਕਾਵਟ ਤੇ ਪਸੀਨੇ ਦੀ ਭਰੀ ਹੋਈ ਪਹੁੰਚੀ ਸੀ ਅਤੇ ਬਿਨਾਂ ਖਾਧੇ ਪੀਤੇ ਹੀ ਸੌਂ ਜਾਣਾ ਚਾਹੁੰਦੀ ਸੀ। ਕੋਈ ਸਟੇਜ ਨਹੀਂ, ਕੋਈ ਪੱਧਰ ਮੈਦਾਨ ਨਹੀਂ, ਰੌਸ਼ਨੀਆਂ ਦਾ ਜਮਘਟਾ ਨਹੀਂ। ਐਨ ਵਿਚਕਾਰ ਬਲ ਰਹੀ ਅੱਗ ਹੀ ਰੋਸ਼ਨੀ ਦਾ ਕੰਮ ਦੇਂਦੀ ਹੈ ਜਿਸ ਨਾਲ ਸਾਰਾ ਦ੍ਰਿਸ਼ ਕਈ ਸਦੀਆਂ ਘੁੰਮ ਕੇ ਪਿਛਾਂਹ ਚਲਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਵਜਦ, ਇਹ ਲੋਰ, ਅਭੇਦ ਹੋ ਜਾਣ ਦੀ ਇਹ ਤਾਂਘ ਵਿਲੱਖਣ ਚੀਜ਼ ਹੈ। ਸਮੁੱਚਾ ਮੰਜ਼ਰ ਹੈਰਤਅੰਗੇਜ਼ ਮਾਹੌਲ ਨੂੰ ਜਨਮ ਦੇ ਦੇਂਦਾ ਹੈ, ਵੱਖਰੀ ਹੀ ਦੁਨੀਆਂ ਵਿਚ ਵਟ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਪਰੀ ਕਹਾਣੀਆਂ ਜਿਹੀ ਦੁਨੀਆਂ ਵਿਚ! ਅਜਿਹੇ ਮੌਕੇ ਇਹ ਅਸੰਭਵ ਸੀ ਕਿ ਮੈਂ ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਆਵਾਜ਼ ਦੇਵਾਂ ਅਤੇ ਉਸ ਨੂੰ