

ਵਾਫਲੀਭਾਤ, ਬੰਗਾਲੀਆਭਾਤ, ਅੰਤਰਸਾਲ, ਪੂਰਰਾਂਤਾ, ਧੰਨਿਆ, ਸੂਲਸਰ, ਹਲਵਾ, ਗਾਰਵੇਲ, ਜੀਰਾਸਾਲ, ਕੜਾ, ਜੜੂ, ਕਲਾਰਾਂਤਾ, ਚਿਬਾਰਕਲੰਬਾ, ਕੌਲੰਬਾ, ਚਮਚਲੀ, ਕ੍ਰਿਸ਼ਨਸਾਲ, ਮਸਕਤੀਆ, ਮੁਗਾਡ, ਪੰਕੋਲੀ, ਤਾਬੇਡਹਲਗਾ, ਸੁਖੇਲ, ਸੰਨਾ, ਮਲਗਾ, ਵਾਨੇਰ, ਸਫੇਦ ਹਲਗਾ ।
ਹੁਣ ਵੀ ਕਿਸਾਨਾਂ ਕੋਲ ਕੁੱਝ ਚੰਗੀਆਂ ਧਾਨ ਦੀਆਂ ਸਥਾਨਕ ਪੁਰਾਤਨ ਕਿਸਮਾਂ ਮੌਜੂਦ ਹਨ। ਮਹਾਂਰਾਸ਼ਟਰ ਦੇ ਮਾਵਲਗਲ ਪ੍ਰਾਂਤ (ਪੂਨੇ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ) ਸਹਾਦਰੀ ਪਹਾੜੀ ਦੇ ਤਲਹਟ ਵਿੱਚ ਇਕ ਵਧੀਆ ਪੁਰਾਤਨ ਸਥਾਨਕ ਧਾਨ ਕਿਸਮ ਹੈ— ਅੰਬੇ ਮੋਹਰ। ਮਹਾਂਰਾਸ਼ਟਰ ਦੇ ਦੱਖਣ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਵਿੱਚ ਬਸਜੀਰਾ ਅਤੇ ਉੱਤਰੀ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਵਿੱਚ ਗਰਮ ਮਸਾਲਾ ਅਤੇਕੌਲਪੀ ਸਥਾਨਕ ਧਾਨ ਕਿਸਮਾਂ ਮੌਜੂਦ ਹਨ। ਮਹਾਂਰਾਸ਼ਟਰ ਦੇ ਰਤਨਾਗਿਰੀ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਵਿੱਚ ਕੌਲੰਬ, ਭੜਾਸ; ਥਾਣੇ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਵਿੱਚ ਕਸਲੇ, ਕੌਲਪੀ, ਝਿਨੀ, ਖੜਕਈਆ, ਬੁੜਕਾ, ਤੁਲਸਾ, ਕਸਬੇ, ਕਲੰਬੀ, ਜਾਨਪਨਾ; ਰਾਏਗੜ੍ਹ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਵਿੱਚ ਝਿਨੀ ਮਾਲਗੁੜੀਆ, ਭੜਾਸ, ਕਲਾਮ, ਧੌਸਾਲੀ, ਚਿੰਮਨਸਾਲ, ਤਾਮਸਾਲ ਸਥਾਨਕ ਧਾਨ ਦੀਆਂ ਕਿਸਮਾਂ ਕਿਸਾਨ ਲੈਂਦੇ ਹਨ।
ਪੁਰਾਤਨ ਕਾਲ ਵਿੱਚ ਸਾਡੇ ਭਾਰਤਵਰਸ਼ ਵਿੱਚ ਜੋ ਸਥਾਨਿਕ ਧਾਨ ਦੀਆਂ ਕਿਸਮਾਂ ਲੈਂਦੇ ਸਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਵਰਣਨ ਪੁਰਾਤਨ ਗ੍ਰੰਥਾਂ ਵਿੱਚ ਦਿੱਤੇ ਗਏ ਹਨ। ਮਹਾਂਰਿਸ਼ੀ ਕਸ਼ਯਪ ਨੇ ਗ੍ਰੰਥ ਲਿਖਿਆ ਸੀ-'ਕਸ਼ਯਪ ਖੇਤੀ ਵਿਧੀ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਲਿਖਿਆ ਹੈ ਕਿ ਅੱਜ ਤੋਂ 3000 ਸਾਲ ਪਹਿਲਾਂ ਦੱਖਣ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਸਰਵ-ਉੱਤਮ ਧਾਨ ਦੀਆਂ ਸਥਾਨਕ ਕਿਸਮਾਂ ਸਨ; ਜਿਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸ਼ਵੈਤਸਾਲ, (ਸਫੈਦ ਚਾਵਲ), ਰਕਤਸਾਲ (ਲਾਲ ਚਾਵਲ) ਸਥੂਲਸਾਲ (ਜਾੜੀ ਚਾਵਲ), ਦੀਰਘਸਾਲ (ਲੰਬਾ ਦਾਣਾ, ਵਧੀਆ ਸਵਾਦ, ਬਾਸਮਤੀ ਦਾ ਪੂਰਵ ਰੂਪ), ਸ਼ਵੇਤਵਰਣ ਕਲਾਮਾ (ਸਫੈਦਾ ਦਾਣਾ), ਰਕਤਵਰਣ ਕਲਾਮਾ (ਲਾਲ ਦਾਣਾ) ਸਥੂਲ ਦੇਹਕਾ ਕਲਾਮਾ (ਜਾੜਾ ਦਾਣਾ), ਦੀਰਘਕਰਤੀ ਕਲਾਮਾ (ਲੰਬਾ ਦਾਣਾ), ਹੇਮਾਨਸੰਬਕ (ਸੁਨਹਿਰਾ ਦਾਣਾ), ਕਪੀਸ਼ ਸੰਭਕ (ਤਾਂਬੂਸ ਦਾਣਾ), ਰਕਤ ਸੰਭਕ (ਲਾਲ ਦਾਣਾ), ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਸੰਭਕ (ਕਾਲਾ ਦਾਣਾ), ਸੁੱਕਾ ਸ਼ਰਹੀ (ਸਫੈਦ ਸੁੱਕਾ ਦਾਣਾ), ਸਥੂਲ ਕਾਇਆ ਸਰਹੀ (ਜਾੜਾ ਦਾਣਾ), ਧਨ