੫

ਪਿਸ਼ਾਵਰ ਦਾ ਪਰਦੇਸ਼ਪਤੀ

ਪਿਸ਼ਾਵਰ ਤਕਰੀਬਨ ੮੩੬ ਵਰਸ਼ ਅਫ਼ਗਾਨਾਂ ਦਾ ਤਕੜਾ ਗੜ੍ਹ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਬੜੇ ਤਾਕਤਵਰ, ਬਲਵਾਨ ਅਤੇ ਧੱਕੜ ਕਹਾਉਣ ਵਾਲੇ ਅਨੇਕਾਂ ਰਾਜੇ ਮਹਾਰਾਜਿਆਂ ਨੇ ਇਸ ਉੱਪਰ ਕਬਜ਼ਾ ਕਰਨ ਦੀਆਂ ਬਹੁਤ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ਾਂ ਕੀਤੀਆਂ ਪਰ ਸਭ ਅਸਫ਼ਲ ਰਹੇ। ਪਿਸ਼ਾਵਰ ਨੂੰ ਫ਼ਤਹਿ ਕਰਨ ਲਈ ਬਰਤਾਨੀਆਂ, ਰੂਸ ਅਤੇ ਈਰਾਨ ਵਾਲੇ ਵੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰ ਰਹੇ ਸਨ। ਭਾਵੇਂ ਪਿਸ਼ਾਵਰ ਦਾ ਇਲਾਕਾ ਕਈ ਸਾਲਾਂ ਤੋਂ ਸਿੱਖ ਰਾਜ ਦੇ ਅਧੀਨ ਸੀ ਪਰ ਬਾਰਕਜ਼ਈ ਸਰਦਾਰ ਗੜਬੜੀ ਕਰ ਰਹੇ ਸਨ। ਹਜ਼ਾਰਾ ਡਿਸਟ੍ਰਿਕਟ ਗਜ਼ਟੀਅਰ, ੧੯੦੭ ਪੰਨਾ ੧੩੧ ਮੁਤਾਬਕ ਹਰੀ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਮਹਾਰਾਜਾ ਨੇ ਮਾਣ-ਸਤਿਕਾਰ ਦੇ ਕੇ ਆਖਿਆ ਕਿ ਉਹ ਛੇਤੀ ਤੋਂ ਛੇਤੀ ਦਰਿਆ ਰਾਵੀ ਝਨਾ ਆਦਿ ਪਾਰ ਕਰ ਕੇ ਫਿਰ ਜਲਦੀ ਅਟਕੋਂ ਪਾਰ ਜਾ ਕੇ ਸੂਬਾ ਪਿਸ਼ਾਵਰ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਅਧਿਕਾਰ ਹੇਠ ਕਰ ਲਵੇ। ਸਰਦਾਰ ਨਲੂਆ ਨੇ ਸਰਕਾਰ ਦਾ ਹੁਕਮ ਮੰਨ ਕੇ ਫ਼ੌਜ ਸਮੇਤ ਰਾਵਲਪਿੰਡੀ ਵੱਲ ਚਾਲੇ ਪਾ ਦਿੱਤੇ। ਇਸ ਦੀ ਮਦੱਦ ਲਈ ਕੰਵਰ ਨੌ ਨਿਹਾਲ ਸਿੰਘ ਅਧੀਨ ਜਨਰਲ ਵੈਨਤੂਰਾ ਦੀ ਫ਼ੌਜ ਭੇਜੀ ਗਈ (ਉਮਦਾ ਤੁੱਤਵਾਰੀਖ, ३/੧, ਪੰਨਾ ੧੧੮-੧੧੯)।

ਪਿਸ਼ਾਵਰ ਨੂੰ ਪਹਿਲੇ ਪਹਿਲ ਗੰਧਾਰਾ ਕਹਿੰਦੇ ਸਨ ਅਤੇ ਇਸ ਦੀ ਰਾਜਧਾਨੀ 'ਪਰੋਸਪੁਰ' ਸੀ। ਰਾਜਾ ਪੋਰਸ ਨੇ ਇਸ ਨੂੰ ਵਸਾਇਆ ਸੀ। ਇਹ ਇਲਾਕਾ ਚੰਦਰ ਗੁਪਤ ਮੋਰੀਆ ਦੇ ਅਧੀਨ ਵੀ ਰਿਹਾ। ਬਾਬਾ ਪ੍ਰੇਮ ਸਿੰਘ ਹੋਤੀ ਮਰਦਾਨ ਅਨੁਸਾਰ ਚੰਦਰ ਗੁਪਤ ਮੋਰੀਆ ਨੇ ਅੱਜ ਤੋਂ ੨੨੦੦ ਸਾਲ ਪਹਿਲਾਂ ਹਿੰਦੁਸਤਾਨ ਦੀ ਉਹ ਕੁਦਰਤੀ ਸਰਹੱਦ ਕਾਇਮ ਕਰ ਦਿੱਤੀ, ਜਿਸ ਲਈ ਅੱਜ ਤੱਕ ਸੰਸਾਰ ਦੀਆਂ ਵੱਡੀਆਂ ਤਾਕਤਾਂ ਬਾਵਜੂਦ ਯਤਨ ਕਰਨ ਦੇ ਭੀ ਕਾਮਯਾਬ ਨਹੀ ਹੋ ਸਕੀਆਂ। ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਦੀ ਸੋਚ ਸੀ ਕਿ ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਪੁਰਾਣੀ ਚੰਦਰ ਗੁਪਤ ਵਾਲੀ ਸਰਹੱਦ ਤੱਕ ਸਿੱਖ ਰਾਜ ਦੇ ਝੰਡੇ ਝੂਲਣ। ਪਰ ਹਰੀ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਦੇ ਬੇਵਕਤ ਚਲਾਣੇ ਕਾਰਨ ਇਹ ਕੰਮ ਅਧੂਰਾ ਰਹਿ ਗਿਆ। ਇਸ ਗੱਲ ਦੀ ਤਾਈਦ ਪੰਜਾਬ ਰੀਕਾਰਡਜ਼ ਵਿੱਚ ਕੈਪਟਨ ਵੇਡ ਪੁਲੀਟੀਕਲ ਏਜੰਟ, ਲੁਧਿਆਣਾ ਦੇ ਖਤ, ਜੋ ਉਸ ਨੇ ਗਵਰਨਰ ਜਨਰਲ ਨੂੰ ਜੁਲਾਈ ੧, ੧੮੩੨ ਨੂੰ ਲਿਖਿਆ ਵਿੱਚ ਦਰਜ਼ ਹੈ।