ਹੈ। ਇਹ ਖ਼ਬਰ ਸੁਣ ਕੇ ਯੁਸਫਜ਼ਈ ਅਤੇ ਖਟਕ ਕਬੀਲਿਆਂ ਨੇ ਬਗਾਵਤ ਕਰ ਦਿੱਤੀ। ਬਗਾਵਤ ਦੀ ਖ਼ਬਰ ਸੁਣਦੇ ਸਾਰ ਜਨਵਰੀ ੧੮੩੪ ਵਿੱਚ ਹਰੀ ਸਿੰਘ, ਵੈਨਤੂਰਾ ਅਤੇ ਰਾਮ ਲਾਲ ਦੀਆਂ ਫ਼ੌਜਾਂ ਅਕੌੜਾ ਪਹੁੰਚ ਗਈਆਂ ਜੋ ਪਸ਼ੌਰ ਤੋਂ ੩੬ ਮੀਲ ਤੇ ਸੀ। ਫਰਵਰੀ ਵਿੱਚ ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਕੰਵਰ ਨੌ ਨਿਹਾਲ ਨੂੰ ਵੀ ਪਸ਼ੌਰ ਵੱਲ ਤੋਰ ਦਿੱਤਾ। ਮਾਰਚ ਵਿੱਚ ਹਰੀ ਸਿੰਘ ਪੰਜਤਾਰ ਵੱਲ ਅਤੇ ਵੈਨਤੂਰਾ ਫ਼ੌਜ ਲੈ ਕੇ ਨਾਲਾ ਬੁੱਢਾ ਵਲ ਵਧਿਆ। ਬਾਰਕਜ਼ਈਆਂ ਨੂੰ ਜਦ ਇਸ ਚੜ੍ਹਾਈ ਦੀ ਖ਼ਬਰ ਮਿਲੀ ਤਾਂ ਉਹਨਾਂ ਬਹੁਤ ਫ਼ੌਜ ਜੰਗ ਲਈ ਇੱਕਠੀ ਕਰ ਲਈ।

ਹਰੀ ਸਿੰਘ ਨਲੂਆ ਮੰਜ਼ਲ ਤਹਿ ਕਰਦਾ ਚਮਕਨੀ ਪਹੁੰਚ ਗਿਆ। ਇੱਥੇ ਸ਼ੇਰ-ਏ-ਪੰਜਾਬ ਵੱਲੋਂ ਸਰਦਾਰ ਨਲੂਆ ਨੇ ਇੱਕ ਪੱਤਰ ਹਾਸਲ ਕੀਤਾ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਲਿਖਿਆ ਸੀ ਕਿ ਚਮਕਨੀ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਬਹੁਤ ਵੱਡਾ ਪੁਸਤਕਾਲਾ (library) ਹੈ। ਚਮਕਨੀ ਤੇ ਹਮਲੇ ਸਮੇਂ ਪੁਸਤਕਾਲੇ ਨੂੰ ਅੱਗ ਤੋਂ ਜ਼ਰੂਰ ਬਚਾਉਣਾ। (ਪ੍ਰੋਫੈਸਰ ਸੀਤਾ ਰਾਮ, ਸਫ਼ਾ ੩੨੭)। ਇਹ ਗੱਲ ਮਹਾਰਾਜੇ ਦੀ ਉਦਾਰਤਾ ਭਰੀ ਸੋਚ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦੀ ਹੈ। ਪਰ ਦੁੱਖ ਦੀ ਗੱਲ ਜਦੋਂ ੧੯੮੪ ਵਿੱਚ 'ਉਪਰੇਸ਼ਨ ਬਲਿਊ ਸਟਾਰ' ਵਕਤ ਭਾਰਤੀ ਫ਼ੌਜ਼ ਨੇ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਪਰਜਾ ਤੰਤਰ ਵਾਦੀ ਕਹਾਉਣ ਵਾਲੀ ਸਰਕਾਰ ਦੇ ਹੁਕਮ ਨਾਲ ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ ਉੱਪਰ ਹਮਲਾ ਕੀਤਾ ਸੀ ਤਾਂ ਇਸ ਹਮਲੇ ਦੌਰਾਨ ਸਿੱਖ ਰੈਫਰੈਂਸ ਲਾਇਬ੍ਰੇਰੀ ਅੰਦਰ ਪਏ ਅਨਮੋਲ ਖਜ਼ਾਨੇ ਨੂੰ ਅੱਗ ਲਗਾ ਕੇ ਤਬਾਹ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਉਸ ਸਮੇਂ ਲਾਇਬ੍ਰੇਰੀ ਵਿੱਚ ੧੩ ਹਜ਼ਾਰ ਤੋਂ ਵੀ ਵੱਧ ਮਹਾਨ ਚਿੰਤਕਾਂ ਦੀਆਂ ਲਿਖਤਾਂ, ਪੁਰਾਤਨ ਹੱਥ ਖਰੜੇ, ਪੋਥੀਆਂ ਅਤੇ ਧਾਰਮਿਕ ਗ੍ਰੰਥ ਮੌਜੂਦ ਸਨ। ਐਸੀ ਹੀ ਕਾਰਵਾਈ ਇਤਿਹਾਸ ਅੰਦਰ ਮੁਹੰਮਦ ਗੌਰੀ ਵੱਲੋਂ ਬਿਹਾਰ (ਮਗਧ ਦੇਸ਼) ਦੀ ਨਾਲੰਦਾ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ, ਜੋ ਕਿ ਬੁੱਧ ਧਰਮ ਦਾ ਕੇਂਦਰ ਸੀ, ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ। ਉਸ ਨੇ ਵਿਦਿਆਲੇ ਦਾ ਪੁਸਤਕਾਲਾ ਅੱਗ ਲਗਾ ਕੇ ਰਾਖ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਸੀ। ਕਿਸੇ ਕੌਮ ਦੇ ਸਾਹਿਤ ਨੂੰ ਨਸ਼ਟ ਕਰਨਾ ਉਸ ਕੌਮ ਨੂੰ ਤਬਾਹ ਕਰਨਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਸਾਹਿਤ ਕੌਮ ਦਾ ਚਾਨਣ ਮੁਨਾਰਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਆਉਣ ਵਾਲੀਆਂ ਪੀੜ੍ਹੀਆਂ ਲਈ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪੁਰਖਿਆਂ ਦੇ ਹੁਨਰਾਂ, ਸਮਾਜਿਕ ਢੰਗਾਂ, ਰਸਮ-ਰਿਵਾਜ਼ਾਂ, ਰਹਿਣੀ-ਬਹਿਣੀ, ਅਤੇ ਕਾਰਾਂ ਵਿਹਾਰਾਂ ਨੂੰ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀਮਾਨ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਜਿਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਬੰਦਾ ਮਰ ਕੇ ਫਿਰ ਉਸੇ ਹਾਲਤ ਵਿੱਚ ਉਸ ਸ਼ਕਲ ਵਿੱਚ ਇਸ ਧਰਤੀ ਤੇ ਨਹੀਂ ਵਿੱਚਰ ਸਕਦਾ ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਾਹਿਤ ਨੂੰ ਸਾੜ ਕੇ ਦੁਬਾਰਾ ਉਸ ਸ਼ਕਲ ਵਿੱਚ ਪੇਸ਼ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ। ਸਾਹਿਤ ਇੱਕ ਜੀਵਨ ਹੈ, ਜੀਵਨ ਵੀ ਉਹ ਜਿਹੜਾ