ਰਾਜ ਪ੍ਰਬੰਧ

ਪਿਸ਼ਾਵਰ ਦਾ ਇਲਾਕਾ ਅਤਿਅੰਤ ਗੜਬੜੀ ਵਾਲਾ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਇੱਥੇ ਦਾ ਪ੍ਰਬੰਧ ਚਲਾਉਣਾ ਕੋਈ ਸੌਖੀ ਗੱਲ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਮਹਾਰਾਜੇ ਨੇ ਸਰਦਾਰ ਨਲੂਆ ਨੂੰ ਇੱਥੇ ਬਹੁਤ ਸਾਵਧਾਨੀ ਨਾਲ ਚੱਲਣ ਲਈ ਆਖਿਆ। ਕੁਦਰਤੀ ਦੇਣ ਕਰ ਕੇ ਹਰੀ ਸਿੰਘ ਬਹੁਤ ਹੀ ਸੁਯੋਗ, ਦੂਰਦਰਸ਼ੀ, ਖੁਲ੍ਹ ਖਿਆਲੀ ਅਤੇ ਉਦਾਰਚਿੱਤ ਪ੍ਰਬੰਧਕ ਸੀ। ਜਿੱਥੇ ਇਹ ਨਰਮ ਦਿਲ ਅਤੇ ਦੁਖੀਆਂ ਦਾ ਦਰਦ ਵੰਦ ਸੀ, ਉੱਥੇ ਪੱਥਰ ਦਿਲ, ਦੁਸ਼ਮਣ ਦੇ ਨਕੇਲ ਪਾਉਣ ਵਾਲਾ ਵੀ ਸੀ। ਇਸ ਸੰਬੰਧੀ ਕਾਦਰਯਾਰ ਦੇ ਬੋਲ ਇੰਞ ਹਨ:

ਅਲਫ਼ ਆ ਪਿਸ਼ਾਵਰ ਦੇ ਵਿੱਚ ਯਾਰੋ, ਹਰੀ ਸਿੰਘ ਹੁਣ ਰਾਜ ਕਮਾਉਣ ਲੱਗਾ।

ਗਜ਼ਬ ਨਾਕ ਅਫ਼ਗਾਨ ਪੱਕੇ, ਵਿੱਚੋਂ ਸੂਈ ਦੇ ਨੱਕੇ ਲੰਘਾਉਣ ਲੱਗਾ।

ਨਾਲ ਨੋਕ-ਸੰਗੀਨ ਮਹੀਨ ਕਰ ਕੇ, ਦੇਖੋ ਆਪਣੀ ਈਨ ਮਨਾਉਣ ਲੱਗਾ।

ਕਾਦਰਯਾਰ ਦਲੇਰੀ ਦੇ ਕੰਮ ਕਰ ਕੇ, ਨਾਮ ਆਪਣਾ ਰੋਸ਼ਨ ਕਰਾਉਣ ਲੱਗਾ।

ਸਾਰੇ ਇਲਾਕੇ ਦਾ ਦੌਰਾ ਕਰ ਕੇ ਪਹਿਲਾਂ ਲੋਕਾਂ ਦੀਆਂ ਮੁੱਖ ਸਮੱਸਿਆਵਾਂ ਬਾਰੇ ਸਰਦਾਰ ਨਲੂਆ ਨੇ ਜਾਣਿਆ। ਪਿਸ਼ਾਵਰ ਦਾ ਕਸਬਾ ਦੋ ਹਿੱਸਿਆਂ ਵਿੱਚ ਵੰਡਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਇੱਕ ਹਿੱਸਾ ਕਾਬਲ ਦਰਿਆ ਦੇ ਸੱਜੇ ਪਾਸੇ ਅਫ਼ਰੀਦੀ ਅਤੇ ਖਟਕ ਪਹਾੜੀਆਂ ਨੂੰ ਜਾ ਮਿਲਦਾ ਸੀ ਅਤੇ ਦੂਜਾ ਅਟਕ ਤੱਕ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। ਇਹ ਤਿਕੋਨੀ ਸ਼ਕਲ ਵਿੱਚ ਦਰਿਆ ਦੇ ਦੂਜੇ ਬੰਨੇ ਬਾੜਾ ਅਤੇ ਖੈਬਰ ਦੀਆਂ ਪਹਾੜੀਆਂ ਨੂੰ ਜਾ ਲਗਦਾ ਸੀ। ਇਹ ਸਾਰਾ ਇਲਾਕਾ ਪਾਣੀ ਦੀ ਹੋਂਦ ਕਰ ਕੇ ਅਤੇ ਚੰਗੀ ਜ਼ਮੀਨ ਕਰ ਕੇ ਬਹੁਤ ਉਪਜਾਊ ਸੀ। ਪਿਸ਼ਾਵਰ ਦੇ ਦੱਖਣ ਵਿੱਚ ਸਿੱਖਾਂ ਦੀ ਕੁਝ ਵਸੋਂ ਸੀ ਜਿਸ ਦਾ ਬੂਟਾ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਨੇ ਲਾਇਆ ਸੀ।

ਮੁਗਲਾਂ ਦੀ ਘਣੀ ਵੱਸੋਂ ਕਰ ਕੇ ਵਿਚਾਰੇ ਹਿੰਦੂ ਤਾਂ ਗੁਲਾਮੀ ਵਾਲਾ ਜੀਵਨ ਬਤੀਤ ਕਰ ਰਹੇ ਸਨ। ਔਰੰਗਜ਼ੇਬ ਬਾਦਸ਼ਾਹ (ਪੂਰਾ ਨਾਮ- ਅਬਜ਼ਫਰ ਮੁਹੀਉਦੀਨ ਮੁਹੰਮਦ ਔਰੰਗਜ਼ੇਬ ਸੀ ਅਤੇ ਆਲਮਗੀਰ ਇਸ ਦਾ ਖਿਤਾਬ ਸੀ) ਨੇ ੧੬੫੮ ਵਿੱਚ ਹਿੰਦੂਆਂ ਤੇ 'ਜਜੀਆ' ਲਗਾ ਦਿੱਤਾ ਸੀ। ਇਸ ਟੈਕਸ ਲਈ ਹਰ ਹਿੰਦੂ ਬਾਲਕ (੧੮ ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਤੋਂ ਵੱਡੇ) ਨੂੰ ਇੱਕ 'ਦੀਨਾਰ' ਹਰ ਸਾਲ ਦੇਣਾ ਪੈਂਦਾ ਸੀ। ਇਹ ਦੀਨਾਰ ਸੋਨੇ ਦੇ ਸਿੱਕੇ ਨੂੰ ਕਹਿੰਦੇ ਸਨ, ਜਿਸ ਦਾ ਤੋਲ ੩੨ ਰੱਤੀਆਂ (ਚਾਰ