ਹੈ। ਇਹਨਾਂ ਨੇ ਮੰਨਿਆਂ ਕਿ ਹਰੀ ਸਿੰਘ ਨੇ ਭਿਅੰਕਰ ਅਤੇ ਜ਼ਾਲਮ ਪਠਾਣਾਂ ਨੂੰ ਕਾਬੂ ਕਰੀ ਰੱਖਿਆ। ਭਾਵੇਂ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਨੂੰ ਪਿਸ਼ਾਵਰ ਦੇ ਆਲੇ-ਦੁਆਲੇ ਹਰੀ ਸਿੰਘ ਵੱਲੋਂ ਉਸਾਰੇ ਬਹੁਤ ਕਿਲ੍ਹੇ ਮਿਲ ਗਏ ਸਨ ਪਰ ਪਖਤੂਨਾਂ ਨੇ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਦੇ ਪੈਰ ਨਹੀਂ ਲੱਗਣ ਦਿੱਤੇ।
ਇਤਿਹਾਸਕ ਤੱਥਾਂ ਨੂੰ ਘੋਖ ਕੇ ਦੇਖੀਏ ਤਾਂ ਸਿੱਖਾਂ ਨੇ ਮੁਗਲਾਂ ਵਾਂਗ ਨਾ ਤਾਂ ਕਿਸੇ ਤੇ ਜ਼ੁਲਮ ਹੀ ਢਾਹੇ ਅਤੇ ਨਾ ਹੀ ਕੱਟੜ ਪੰਥਕਤਾ ਦਿਖਾਈ। ਪਰ ਇਹਨਾਂ ਅਫ਼ਗਾਨਾਂ ਦੇ ਦਿਲਾਂ ਅੰਦਰ ਸਿੱਖਾਂ ਦਾ ਭਾਰੀ ਡਰ ਵਧ ਗਿਆ ਸੀ। ਖਾਸ ਕਰ ਹਰੀ ਸਿੰਘ ਦੇ ਨਾਂ ਤੋਂ ਤਾਂ ਇਹ ਥਰ ਥਰ ਕੰਬਦੇ ਸਨ। ਇਹ ਵੀ ਇਤਿਹਾਸਕ ਸਚਾਈ ਹੈ ਕਿ ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਦੇ ਦਰਬਾਰ ਦਾ ਹੋਰ ਕੋਈ ਸਰਦਾਰ ਪਿਸ਼ਾਵਰ ਵੱਲ ਨੂੰ ਮੂੰਹ ਨਹੀਂ ਸੀ ਕਰਨਾ ਚਾਹੁੰਦਾ। ਗੁਰੂ ਕ੍ਰਿਪਾ ਸਦਕਾ ਅਤੇ ਰੱਬੀ ਬਲ ਕਾਰਨ ਕੇਵਲ ਹਰੀ ਸਿੰਘ ਹੀ ਪਿਸ਼ਾਵਰ ਵਿੱਚ ਸ਼ੇਰ ਵਾਂਗ ਬੁੱਕਿਆ ਅਤੇ ਅੰਤਲੇ ਦਮ ਤੱਕ ਇੱਥੇ ਦਾ ਕਮਾਂਡਰ ਇਨ-ਚੀਫ਼ ਰਿਹਾ। ਇਸ ਦੂਲੇ ਨੇ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਬਹਾਦਰ ਅਤੇ ਦੈਂਤ ਕਹਾਉਣ ਵਾਲੇ ਮੁਗਲਾਂ ਦੇ ਮੂੰਹ ਐਸੇ ਭੰਨੇ ਕਿ ਦੁਨੀਆਂ ਦੀ ਕੋਈ ਵੱਡੀ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਤਾਕਤ ਅਜੇ ਤੱਕ ਅਜੇਹਾ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕੀ।
ਹਰੀ ਸਿੰਘ ਦੀ ਸੂਰਬੀਰਤਾ ਬਾਰੇ ਇੱਕ ਕਵੀ ਦੇ ਵਿਚਾਰ ਇੰਞ ਹਨ:
ਨਲੂਏ ਸ਼ੇਰ ਨੇ ਮੁਗਲਾਂ ਨੂੰ ਵਖਤ ਪਾਇਆ, ਵੈਰੀ ਦਲਾਂ ਦੇ ਥੰਮ੍ਹ ਥਿੜਕਾ ਦਿੱਤੇ।
ਪਸ਼ੌਰ, ਮੁਲਤਾਨ, ਖ਼ੈਬਰ ਦੱਰੇ ਵਰਗੇ, ਗੜ੍ਹ ਮੁਗਲਾਂ ਦੇ ਸੂਰਮੇ ਝੁਕਾ ਦਿੱਤੇ।
ਸੈਂਕੜੇ ਸਾਲਾਂ ਗੁਲਾਮੀ ਦੇ ਦਾਗ ਧੋ ਕੇ, ਸਿੱਖ ਰਾਜ ਦੇ ਝੰਡੇ ਝੁਲਾ ਦਿੱਤੇ।
