੬

ਜਮਰੌਦ ਦੀ ਜੰਗ ਅਤੇ ਸੂਰੇ ਦਾ ਅੰਤ

ਅਣਖੀ, ਹਿੰਮਤੀ, ਦਲੇਰ ਅਤੇ ਨਿਰਭੈ ਯੋਧਾ ਮੁਗਲਾਂ ਨੂੰ ਲਲਕਾਰਦਾ ਅਤੇ ਵੰਗਾਰਦਾ ਉੱਚਾ ਮਨਬੋਲ ਕਰ ਕੇ ਖ਼ੈਬਰ ਦੀ ਘਾਟੀ ਵਿੱਚ ਪਹੁੰਚ ਗਿਆ। ਦੱਰਾ ਖ਼ੈਬਰ ਜਮਰੌਦ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਕੇ ਉੱਤਰ-ਪੱਛਮ ਵੱਲ ਉੱਚੀਆਂ ਪਹਾੜੀਆਂ ਵਿੱਚ ਦੀ ਵਿੰਗ ਵਲ ਖਾਂਦਾ ੨੨ ਕੋਹ (੩੩ ਮੀਲ) ਲੰਬਾ ਤੋਰਖਾਮ ਜਾ ਕੇ ਖ਼ਤਮ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਜੋ ਕਿ ਕਾਬਲ ਦੀ ਰਾਜਧਾਨੀ ਹੈ। ਇਹ ਦੱਰਾ ਸਮੁੰਦਰੀ ਤਲ ਤੋਂ ੧੦੭੦ ਮੀਟਰ ਉੱਚਾ ਹੈ ਅਤੇ ਪਾਕਿਸਤਾਨ-ਅਫ਼ਗਾਨਿਸਤਾਨ ਨੂੰ ਮਿਲਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਬਾਈਬਲ ਵਿੱਚ ਇਸ ਨੂੰ ਪੇਸ਼ ਹੇਬਰ ਲਿਖਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਖ਼ੈਬਰ ਦੱਰੇ ਵਿੱਚ ਦੀ ਲੰਘਦੇ ਰਸਤੇ ਨੂੰ ਸੁਫੇਦ ਕੋਹ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਇਹ ਪੁਰਾਤਨ ਸਮੇਂ ਤੋਂ ਮੱਧ ਏਸ਼ੀਆ ਅਤੇ ਦੱਖਣੀ ਏਸ਼ੀਆ ਦਾ ਵਪਾਰਕ ਰਸਤਾ ਹੈ ਅਤੇ ਫ਼ੌਜੀ ਯੁੱਧ ਕਲਾ ਦੀ ਖ਼ਾਸ ਜਗ੍ਹਾ ਹੈ।

ਇਤਿਹਾਸ ਮੁਤਾਬਕ ਖੈਬਰ ਦਾ ਸ਼ਬਦ ਹੈਬਰੀਊ ਤੋਂ ਬਣਿਆ ਹੈ ਜਿਸ ਦਾ ਭਾਵ ਹੈ ਕਿਲ੍ਹਾ, ਗੜ੍ਹ ਜਾਂ ਮਹੱਲ। ਖ਼ੈਬਰ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਪਸ਼ਤੋ ਦਾ ਸ਼ਬਦ ਹੈ।

ਮੁਹੰਮਦ ਗੌਰੀ, ਮਹਿਮੂਦ ਗਜ਼ਨਵੀ, ਤੈਮੂਰ ਲੰਗ ਅਤੇ ਬਾਬਰ ਵਰਗੇ ਇਸ ਰਸਤੇ ਹੀ ਹਿੰਦੁਸਤਾਨ ਨੂੰ ਲੁੱਟਣ ਆਏ ਅਤੇ ੧੫੨੬ ਤੋਂ ੧੮੫੭ ਤੱਕ ਮੁਗਲ ਰਾਜ ਕਾਇਮ ਕੀਤਾ। ਇਸ ਉਪਰੰਤ ਹਿੰਦੁਸਤਾਨ ਤੇ ਨਾਦਰ ਸ਼ਾਹ ਅਤੇ ਅਹਿਮਦ ਸ਼ਾਹ ਦੁਰਾਨੀ ਹਮਲਾਵਰ ਬਣ ਕੇ ਆਏ। ਇਹਨਾਂ ਹਮਲਿਆਂ ਵਿੱਚ ਅਫ਼ਗਾਨਾਂ ਨੇ ਹਿੰਦੁਸਤਾਨ ਜੋ ਸੋਨੇ ਦੀ ਚਿੜੀ ਅਖਵਾਉਂਦਾ ਸੀ ਨੂੰ ਖੂਬ ਲੁੱਟਿਆ, ਇਥੋਂ ਦੀ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤੀ ਤਬਾਹ ਕਰ ਦਿੱਤੀ ਅਤੇ ਬਹੂ ਬੇਟੀਆਂ ਦੀ ਇਜ਼ਤ ਲੁੱਟ ਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਟਕੇ ਟਕੇ ਵਿੱਚ ਗਜ਼ਨੀ ਦੇ ਬਜ਼ਾਰਾਂ ਅੰਦਰ ਵੇਚਿਆ। ਸਿੱਖ ਰਾਜ ਸਮੇਂ ਕੁਦਰਤ ਵੱਲੋਂ ਭੇਜੇ ਸੂਰਮੇ ਹਰੀ ਸਿੰਘ ਨਲੂਆ ਨੇ ਸਿੰਘ ਯੋਧਿਆਂ ਨਾਲ ਇਹਨਾਂ ਅਫ਼ਗਾਨਾਂ ਦੇ ਮੂੰਹ ਐਸੇ ਭੰਨੇ ਕਿ ਖੈਬਰ ਰਾਹੀਂ ਆਉਣ ਵਾਲੇ ਹਮਲਾਵਰਾਂ ਨੇ ਮੁੜ ਇਧਰ ਨੂੰ ਮੂੰਹ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ।

ਸਿੱਖ ਰਾਜ ਉਪਰੰਤ ਅੰਗਰੇਜ਼ ਕਿਉਂਕਿ ਹਿੰਦੁਸਤਾਨ ਅਤੇ ਪੰਜਾਬ ਤੇ ਕਾਬਜ਼ ਹੋ ਗਏ ਸਨ। ਇਹਨਾਂ ਨੇ ਅਫ਼ਗਾਨਾਂ ਨਾਲ ਤਿੰਨ ਜੰਗਾਂ ੧੮੩੮-੪੨, ੧੮੭੮-੮੦ ਅਤੇ ੧੯੧੯ ਵਿੱਚ, ਇਹਨਾਂ ਨੂੰ ਦਬਾਉਣ ਲਈ ਲੜੀਆਂ ਪਰ ਕਾਮਯਾਬ ਨਾ