ਅਫ਼ਗਾਨੀ ਫ਼ੌਜ ਬੁਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹਾਰ ਖਾ ਕੇ ਦੱਰਾ ਖ਼ੈਬਰ ਵੱਲ ਦੌੜ ਗਈ। ਸਰਦਾਰ ਹਰੀ ਸਿੰਘ ਦੀ ਦਿਲੀ ਇੱਛਾ ਸੀ ਕਿ ਇਹਨਾਂ ਦਾ ਪਿੱਛਾ ਨਾ ਕੀਤਾ ਜਾਵੇ ਅਤੇ ਸਿੰਘ ਆਰਾਮ ਕਰ ਲੈਣ। ਸਿੱਖ ਫ਼ੌਜ ਕਈ ਦਿਨਾਂ ਦੀ ਲੜਦੀ ਲੜਦੀ ਕਾਫ਼ੀ ਥੱਕ-ਟੁੱਟ ਗਈ ਸੀ। ਪਰ ਹੋਣੀ ਨੂੰ ਜੋ ਮੰਨਜੂਰ ਸੀ ਉਹ ਹੋਣਾ ਸੀ।

ਮਹਾਨ ਜਰਨੈਲ ਦਾ ਅੰਤ

ਜੰਗ ਵਿੱਚ ਤਾਂ ਹਰ ਸੂਰਮਾ ਸਿਰ ਤੇ ਕੱਫਨ ਬੰਨ੍ਹ ਕੇ ਤੁਰਦਾ ਹੈ। ਮਨ ਵਿੱਚ ਸੂਰਮੇ ਜਿੱਤ ਲਈ ਅੱਗੇ ਨੂੰ ਹੀ ਵਧਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਮੌਤ ਦੀ ਪ੍ਰਵਾਹ ਨਹੀਂ ਕਰਦੇ। ਖ਼ਾਸ ਕਰ ਧਰਮ ਨੂੰ ਬਚਾਉਣ ਲਈ ਧਰਮ ਯੁੱਧ ਵਿੱਚ ਅਤੇ ਗਰੀਬ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਲਈ ਉਹ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਕੁਰਬਾਨ ਕਰਨ ਲਈ ਦ੍ਰਿੜ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਸਿੱਖ ਨੂੰ ਤਾਂ ਗੁਰੂ ਨੇ ਸਿੱਖਿਆ ਹੀ ਇਹ ਦਿੱਤੀ ਹੈ। ਜੈਸੇ ਕਬੀਰ ਜੀ ਫਰਮਾਉਂਦੇ ਹਨ:

ਸੂਰਾ ਸੋ ਪਹਿਚਾਨੀਐ ਜੁ ਲਰੈ ਦੀਨ ਕੇ ਹੇਤ॥

ਪੁਰਜਾ ਪੁਰਜਾ ਕਟ ਮਰੈ ਕਬਹੂ ਨਾ ਛਾਡੈ ਖੇਤ॥ (੧੧੦੫)

ਜੋ ਜੀਵਨ ਮਰਨਾ ਜਾਨੈ॥ ਸੋ ਪੰਚ ਸੈਲ ਸੁਖ ਮਾਨੈ ॥ (੬੫੫)

ਸਰਦਾਰ ਨਿਧਾਨ ਸਿੰਘ ਪੰਜ ਹੱਥਾ ਜੋਸ਼ ਵਿੱਚ ਆ ਕੇ ਆਪਣੀ ਫ਼ੌਜੀ ਟੁਕੜੀ ਲੈ ਕੇ ਦੁਸ਼ਮਣ ਨੂੰ ਭਜਾਉਣ ਲਈ ਦੱਰਾ ਖ਼ੈਬਰ ਵੱਲ ਵਧਿਆ। ਆਪਣੇ ਸਿੰਘ ਸਾਥੀ ਨੂੰ ਇੰਞ ਦੇਖ ਸਰਦਾਰ ਹਰੀ ਸਿੰਘ ਨਲੂਆ ਨਾ ਰਹਿ ਸਕਿਆ। ਉਸ ਦੀ ਮੱਦਦ ਲਈ ਜੁਆਨਾਂ ਨੂੰ ਨਾਲ ਲੈ ਅੱਗੇ ਵਧਿਆ। ਸਰਦਾਰ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਅਜੇ ਨਿਧਾਨ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਵਾਪਸ ਪਰਤ ਆਉਣ ਲਈ ਸੁਨੇਹਾ ਘੱਲਿਆ ਹੀ ਸੀ ਕਿ ਇਤਨੇ ਨੂੰ ਸ਼ਮਸੁਦੀਨ ਖ਼ਾਨ ੨੦੦੦ ਸਵਾਰਾਂ ਸਮੇਤ ਦਰੇ ਵਿੱਚ ਆ ਗਿਆ। ਬਹੁਤ ਕਟਾ ਵੱਢੀ ਹੋਈ। ਪਰ ਖਾਲਸੇ ਦੀਆਂ ਤੇਗਾਂ ਅੱਗੇ ਇਹ ਖ਼ਾਨ ਖੜ੍ਹ ਨਹੀਂ ਸਕਿਆ। ਰੱਬੀ ਭਾਣਾ ਦੇਖੋ ਇੱਕ ਪਾਸੇ ਤਾਂ ਖਾਲਸੇ ਦੀ ਜਿੱਤ ਦੇ ਧੌਂਸੇ ਵੱਜ ਗਏ। ਪਰ ਦੂਜੇ ਪਾਸੇ ਅਤਿ ਪਿਆਰਾ ਅਤੇ ਬਹਾਦਰ ਜਰਨੈਲ ਸਰਦਾਰ ਹਰੀ ਸਿੰਘ ਬੁਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਫੱਟੜ ਹੋ ਗਿਆ।

ਸਰਦਾਰ ਨਲੂਆ ਸੁਰਕਮਰ ਪਾਸ ਆਪਣੇ ਬਾਡੀ ਗਾਰਡ ਸਰਦਾਰ ਅਜੈਬ ਸਿੰਘ ਰੰਧਾਵਾ ਨਾਲ ਜਾ ਰਹੇ ਸਨ। ਇੱਥੇ ਰਤੀ ਨਾਮੀ ਚਟਾਨ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਗੁਫਾ ਸੀ।