ਉਤਾਰੋ। ਗੋਲੀਆਂ ਵੱਜਣ ਕਾਰਨ ਸਰੀਰ ਜੁਆਬ ਦਈ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਸਰਦਾਰ ਮਹਾਂ ਸਿੰਘ ਜਰਨੈਲ ਨਲੂਏ ਦੀ ਹਾਲਤ ਦੇਖ ਕੇ ਬਹੁਤ ਘਬਰਾ ਗਏ। ਘੋੜੇ ਤੋਂ ਲਾਹ ਕੇ ਸਰਦਾਰ ਨੂੰ ਮੰਜੇ ਤੇ ਸਾਵਧਾਨੀ ਨਾਲ ਲਿਟਾਇਆ। ਫੱਟ ਬੰਨ੍ਹਣ ਵਾਲੇ ਨੂੰ ਤੁਰੰਤ ਬੁਲਾਇਆ। ਮਰ੍ਹਮ ਪੱਟੀ ਤਾਂ ਕਰ ਦਿੱਤੀ ਪਰ ਸਰਦਾਰ ਦੀ ਹਾਲਤ ਪਲੋ ਪਲੀ ਵਿਗੜ ਰਹੀ ਸੀ। ਉਧਰੋਂ ਸਰਦਾਰ ਨਿਧਾਨ ਸਿੰਘ ਪੰਜ ਹੱਥਾ ਫ਼ੌਜ ਸਮੇਤ ਜਿੱਤ ਦੇ ਨਗਾਰੇ ਅਤੇ ਜੈਕਾਰੇ ਗਜਾਉਂਦਾ ਕਿਲ੍ਹੇ ਵਿੱਚ ਆ ਪਹੁੰਚਿਆ। ਪਰ ਜਦੋਂ ਸਰਦਾਰ ਹਰੀ ਸਿੰਘ ਦੇ ਬੁਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜ਼ਖਮੀ ਹੋਣ ਬਾਰੇ ਸੁਣਿਆਂ ਤਾਂ ਖੁਸ਼ੀਆਂ ਮੱਧਮ ਪੈ ਗਈਆਂ। ਕਿਲ੍ਹੇ ਅੰਦਰ ਕਹਿਰ ਛਾ ਗਿਆ। ਅੰਤਲੇ ਸਾਹਾਂ ਤੇ ਪਹੁੰਚ ਸਰਦਾਰ ਨੇ ਮੰਜੇ ਦੇ ਆਲੇ-ਦੁਆਲੇ ਬੈਠੇ ਅਤੇ ਖੜ੍ਹੇ ਸਰਦਾਰਾਂ ਨੂੰ ਆਖਿਆ ਸਿੰਘੋ! ਜਮਰੌਦ ਦੀ ਫ਼ਤਹਿ ਸੰਬੰਧੀ ਮੈਂ ਸਭ ਦਾ ਧੰਨਵਾਦੀ ਹਾਂ ਕਿਉਂਕਿ ਤੁਸੀਂ ਬਹੁਤ ਘਾਲਣਾ ਘਾਲ ਕੇ ਅਤੇ ਜਾਨਾਂ ਵਾਰ ਕੇ ਇਸ ਕਿਲ੍ਹੇ ਉੱਪਰ ਖਾਲਸਾ ਰਾਜ ਦੇ ਝੰਡੇ ਝੁਲਾਏ ਹਨ। ਲੱਖ ਲੱਖ ਸ਼ੁਕਰ ਹੈ ਉਸ ਕਰਤਾਰ ਦਾ ਜਿਸ ਨੇ ਦਾਸਾਂ ਤੋਂ ਇਹ ਕਾਰਜ ਕਰਾਇਆ ਹੈ। ਉਸ ਮਾਲਕ ਦਾ ਸੱਦੜਾ ਆ ਗਿਆ ਹੈ, ਦਾਸ ਨੂੰ ਖੁਸ਼ੀ ਖੁਸ਼ੀ ਵਿਦਾ ਕਰਨਾ। ਜਿਸ ਸਮੇਂ ਸਰਦਾਰ ਲਹਿਣਾ ਸਿੰਘ ਨੇ, ਜਿਹੜੇ ਸਰਦਾਰ ਜੀ ਦੇ ਜੁਆਈ ਸਨ (ਸਰਦਾਰ ਨਲੂਏ ਦੀ ਧੀ ਬੀਬੀ ਚੰਦ ਕੌਰ ਸਰਦਾਰ ਲਹਿਣਾ ਨਾਲ ਵਿਆਹੀ ਹੋਈ ਸੀ), ਨੇ ਇਹ ਸ਼ਬਦ ਸੁਣੇ ਤਾਂ ਕਿਹਾ ਬਾਪੂ ਜੀ! ਸਾਨੂੰ ਛੱਡ ਕੇ ਕਿਸ ਦੇ ਹਵਾਲੇ ਕਰ ਚੱਲੇ ਹੋਂ? ਤਾਂ ਧੀਮੀ ਆਵਾਜ਼ ਵਿੱਚ ਆਖਿਆ, ਪੁੱਤਰ! ਅਕਾਲ ਪੁਰਖ ਸਭ ਦਾ ਰਾਖਾ ਹੈ। ਅਖੀਰ ਤੇ ਮਹਾਂ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਕਿਹਾ, ਮਹਾਂ ਸਿਆਂ! ਜਿਤਨਾ ਚਿਰ ਮਹਾਰਾਜਾ ਸਾਹਿਬ ਨਹੀਂ ਪਹੁੰਚ ਜਾਂਦੇ ਉਤਨਾ ਚਿਰ ਕਿਲ੍ਹੇ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਮੇਰੇ ਸੰਸਾਰ ਤੋਂ ਜਾਣ ਦੀ ਖ਼ਬਰ ਨਾ ਪਹੁੰਚੇ। ਇਹ ਅੰਤਲੇ ਸ਼ਬਦ ਕਹਿਣ ਦੀ ਦੇਰ ਸੀ ਮਹਾਂਬਲੀ ਯੋਧਾ ਅਤੇ ਜਰਨੈਲ; ਆਖਰੀ ਸਵਾਸ ਲੈ ਕੇ ਸੰਸਾਰ ਤੋਂ ਚਲਾ ਗਿਆ।

ਸਰਦਾਰ ਦੀ ਸ਼ਹਾਦਤ ਸੰਬੰਧੀ ਕਵੀ ਗੁਰਦਿੱਤ ਸਿੰਘ ਜੀ ਕੁੰਦਨ ਨੇ ਮਨ ਨੂੰ ਟੁੰਬਣ ਵਾਲੇ ਸ਼ਬਦ ਉੱਚਰੇ ਹਨ:

ਮੌਤ ਨਹੀਂ ਸੂਰਮੇ ਦੀ, ਮੌਤ ਇਹ ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਸੀ।

ਸੌਂਦੇ ਸਾਰ ਉਹਦੇ ਜਾਗ ਪਈਆਂ ਬਰਬਾਦੀਆਂ।

ਮਾਨੋਂ ਟੁੱਟਾ ਪੁਲ ਸਤਲੁਜ ਦਾ ਸੀ ਉਸ ਦਿਨ।

ਆਈ ਸੀ ਗੁਲਾਮੀ, ਤੁਰ ਗਈਆਂ ਸੀ ਆਜ਼ਾਦੀਆਂ।