(ਉਮਦਾਤੁੱਤ ਤਵਾਰੀਖ, ਦਫ਼ਤਰ ਸੋਇਪ, ਹਿੱਸਾ ਚੁਹਰਾਮ ਪੰਨਾ ੩੯੭)

ਡਾਕਟਰ ਗੰਡਾ ਸਿੰਘ ਅਨੁਸਾਰ ਮਹਾਰਾਜਾ ਵੱਲੋਂ ਧਿਆਨ ਸਿੰਘ ਦੇ ਗੜਵਾ ਮਾਰਨ ਦੀ ਘਟਨਾ ਗੁਜਰਾਤ ਵਿਖੇ ਹੋਈ ਸੀ। ਇਤਿਹਾਸਕਾਰਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ਹਰੀ ਸਿੰਘ ਦੇ ਵਿਛੋੜੇ ਦਾ ਅਸਰ ਮਹਾਰਾਜਾ ਤੇ ਇਤਨਾ ਹੋਇਆ ਕਿ ਜਲਧਾਰਾ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਅੱਖਾਂ ਚੋਂ ਪਾਣੀ ਤ੍ਰਿਪ ਤ੍ਰਿਪ ਚੋ ਰਿਹਾ ਸੀ ਅਤੇ ਬਹੁਤ ਹੀ ਖਾਮੋਸ਼ੀ ਦੀ ਹਾਲਤ ਵਿੱਚ ਚਲੇ ਗਏ ਸਨ। ਕਾਫੀ ਸਮੇਂ ਦੀ ਚੁੱਪ ਪਿੱਛੋਂ ਬੋਲੇ, ਅੱਜ ਖਾਲਸਾ ਰਾਜ ਦੇ ਕਿਲ੍ਹੇ ਦਾ ਭਾਰੀ ਬੁਰਜ ਢਹਿ ਗਿਆ ਹੈ। ਮੇਰੇ ਬਹਾਦਰ ਸੁਘੜ ਸਿਆਣੇ ਸਰਦਾਰ ਹਰੀ ਸਿੰਘ ਦਾ ਵਿਛੋੜਾ ਮੇਰੇ ਲਈ ਅਸਹਿ ਹੈ। ਦਸਦੇ ਹਨ ਕਿ ਸ਼ੇਰਿ-ਏ-ਪੰਜਾਬ ਆਪਣੇ ਜੀਵਨ ਅੰਦਰ ਕਦੇ ਇਤਨੇ ਮਾਯੂਸ ਨਹੀਂ ਸਨ ਹੋਏ। ਆਪ ਹਮੇਸ਼ਾ ਚੜ੍ਹਦੀ ਕਲਾ ਵਿੱਚ ਵਿਚਰਨ ਵਾਲੇ ਨਿਧੜਕ ਸੂਰਮੇ ਸਨ। ਸਰਦਾਰ ਨਲੂਆ ਦਾ ਵਿਛੋੜਾ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਦਿਲ ਨੂੰ ਡਾਢਾ ਫੱਟੜ ਕਰ ਗਿਆ।

ਜਮਰੌਦ ਵਿੱਚ ਇਸ ਵਰਤੇ ਭਾਣੇ ਕਾਰਨ ਅਸਮਾਨ ਵਿੱਚ ਵੀ ਬੱਦਲ ਛਾ ਗਏ ਸਨ। ਬੱਦਲਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਪਾਣੀ ਦੀਆਂ ਬੂੰਦਾਂ ਵੀ ਵਰਸੀਆਂ ਅਰਥਾਤ ਪ੍ਰਕਿਰਤੀ ਨੇ ਵੀ ਹੰਝੂ ਕੇਰੇ। ਪਿਤਾ ਦੀ ਖ਼ਬਰ ਸੁਣ ਕੇ ਸਰਦਾਰ ਹਰੀ ਸਿੰਘ ਦਾ ਵੱਡਾ ਪੁੱਤਰ ਸਰਦਾਰ ਜਵਾਹਰ ਸਿੰਘ ਨਲਵਾ ਪਿਸ਼ਾਵਰ ਨੂੰ ਰਵਾਨਾ ਹੋ ਗਿਆ। ਇੱਥੋਂ ਸਰਦਾਰ ਜਵਾਹਰ ਸਿੰਘ ਜਮਰੌਦ ਪਹੁੰਚਿਆ ਪਰ ਜਾਣ ਵੇਲੇ ਤੱਕ ਸਭ ਕੁਝ ਸੰਪੂਰਨ ਹੋ ਚੁੱਕਿਆ ਸੀ ਭਾਵ ਅਖੀਰ ਸਮੇਂ ਪਰਵਾਰ ਦਾ ਕੋਈ ਜੀਅ (ਜੁਆਈ ਸਰਦਾਰ ਲਹਿਣਾ ਸਿੰਘ ਤੋਂ ਵਗੈਰ) ਸਰਦਾਰ ਦਾ ਮੁੱਖ ਨਹੀਂ ਦੇਖ ਸਕਿਆ। ਸਰਦਾਰ ਜਵਾਹਰ ਸਿੰਘ ਵਾਪਸੀ ਸਮੇਂ ਸਰਦਾਰ ਦੇ ਅੰਗੀਠੇ ਦਾ ਕੁਝ ਭਾਗ ਗੁਜਰਾਂ ਵਾਲੇ ਵਿਖੇ ਲੈ ਆਇਆ ਅਤੇ ਆਪਣੀ ਮਾਤਾ ਸਰਦਾਰਨੀ ਦੇਸਾਂ ਦੇ ਉਪਦੇਸ਼ ਤੇ ਸਰਦਾਰ ਦੇ ਪਿਆਰੇ ਬਾਗ ਵਿੱਚ ਬਾਰਾਂਦਰੀ ਦੇ ਸਾਮ੍ਹਣੇ ਸੁੰਦਰ ਯਾਦਗਾਰ ਬਣਾ ਦਿੱਤੀ। ਸਰਦਾਰ ਪ੍ਰੇਮ ਸਿੰਘ ਜੀ ਹੋਤੀ ਮਰਦਾਨ ਲਿਖਦੇ ਹਨ ਕਿ ਇਹ ਸਮਾਧ ਮੈਂ ਦੇਖੀ ਹੈ। ਇਹ ਬਾਰਾਂਦਰੀ ਤੋਂ ੧੨ ਕਦਮ ਦੀ ਵਿੱਥ ਪਰ ਜ਼ਮੀਨ ਨਾਲੋਂ ੧੦ ਪੌੜੀਆਂ ਉੱਚੀ ਬਣੀ ਹੋਈ ਹੈ। ਜਿਸ ਪਰ ੧੬ ਫੁੱਟ ਉੱਚਾ ਗੁੰਬਜ ਹੈ। ਗੁੰਬਜ ਦੇ ਆਲੇ-ਦੁਆਲੇ ਪ੍ਰਕਰਮਾ ਹੈ। ਇੱਕ ਸਮਾਧ ਅੰਗੀਠੇ ਵਾਲੇ ਅਸਥਾਨ ਤੇ ਬਣਾਈ ਗਈ। ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਦੀ ਇੱਛਾ ਅਨੁਸਾਰ ਸਮਾਧ ਲਾਗੇ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸਾਹਿਬ ਵੀ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ। ਇੱਕ ਗ੍ਰੰਥੀ ਸਿੰਘ ਪੱਕੇ ਤੌਰ ਤੇ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦੀ ਸੇਵਾ ਲਈ ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ। ਸੰਨ