ਹਰੀ ਸਿੰਘ ਦੀ ਬਹਾਦਰੀ, ਜਵਾਂਮਰਦੀ, ਸੋਚਣੀ ਅਤੇ ਕੁਰਬਾਨੀ ਨੂੰ ਮੁੱਖ ਰਖਦਿਆਂ ਸਰਦਾਰ ਦੀ ਮੌਤ ਤੇ ਸ਼ਰਧਾਂਜ਼ਲੀ ਵੱਜੋਂ ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਹੋਰਾਂ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਤਿੰਨ ਪੱਤਰ ਅੰਗਰੇਜ਼ ਅਫਸਰਾਂ ਵੱਲੋਂ ਅਤੇ ਇੱਕ ਅਫਗਾਨਿਸਤਾਨ ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਰਾਜੇ ਵੱਲੋਂ ਆਇਆ। ਅੰਗਰੇਜ਼ ਅਫ਼ਸਰ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸੋਗ ਪੱਤਰ ਭੇਜੇ ਉਹ ਸਨ, ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਗਵਰਨਰ ਅਫ਼ਸਰ ਜਨਰਲ, ਲਾਰਡ ਆਕਲੈਂਡ, ਕਮਾਂਡਰ-ਇਨ-ਚੀਫ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਆਰਮੀ ਲੈਫ਼ਟੀਨੈਂਟ ਜਨਰਲ ਸਰ ਹੈਨਰੀਫੇਨ ਅਤੇ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਏਜੰਟ ਕਲਾਡ ਪਾਰਟਨ ਵੇਡ ਚੌਥਾ ਪੱਤਰ ਅਫ਼ਗਾਨਿਸਤਾਨ ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਰਾਜੇ ਸ਼ਾਹ ਸੁਜਾਅ ਵੱਲੋਂ ਆਇਆ। ਹੋਰ ਤਾਂ ਹੋਰ ਮੁਗਲਾਂ ਅਤੇ ਪਠਾਣਾਂ ਨੇ ਵੀ ਇਹ ਲਿਖਿਆ ਹੈ ਕਿ ਹਰੀ ਸਿੰਘ ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਦਾ ਕੇਵਲ ਇੱਕ ਬਹਾਦਰ ਜਰਨੈਲ ਹੀ ਨਹੀਂ ਸੀ ਸਗੋਂ ਕਾਬਲੀਅਤ ਪੱਖੋਂ ਵੀ ਵੱਡੀ ਮੁਹਾਰਤ ਰਖਦਾ ਸੀ।

ਸੂਰਮੇ ਨਲਵਾ ਉੱਪਰ ਗੋਲੀਆਂ ਕਿਸ ਨੇ ਚਲਾਈਆਂ?

ਜੇਕਰ ਕੋਈ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਮੈਂ ਹਰੀ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਗੋਲੀਆਂ ਮਾਰੀਆਂ ਇਹ ਸਭ ਦਾਅਵੇ ਝੂਠੇ ਹਨ। ਅਗਰ ਅਫ਼ਗਾਨਾਂ ਨੂੰ ਇਸ ਗੱਲ ਦਾ ਸਹੀ ਪਤਾ ਲੱਗ ਜਾਂਦਾ ਤਾਂ ਉਹ ਉਸ ਨੂੰ ਵੱਡਾ ਮਾਣ ਬਖ਼ਸ਼ਦੇ, ਉਸ ਦਾ ਬੁੱਤ ਲਾਉਂਦੇ ਅਤੇ ਉਸ ਨੂੰ ਪੂਜਦੇ।

ਮਹਾਰਾਜੇ ਦਾ ਆਪਣਾ ਪੱਤਰਕਾਰ ਲਾਲਾ ਰਾਮ ਦਿਆਲ ਲਿਖਦਾ ਹੈ ਕਿ ਮੁਹੰਮਦ ਖ਼ਾਨ ਖ਼ਲੀਲ ਨੇ ਸਰਦਾਰ ਹਰੀ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਜ਼ਖਮੀ ਕੀਤਾ ਜਿਸ ਕਾਰਨ ਉਸ ਦੀ ਮੌਤ ਹੋਈ। ਉਹ ਇਹ ਵੀ ਲਿਖਦਾ ਹੈ ਕਿ ਜਖ਼ਮੀ ਹੋਣ ਪਿੱਛੋਂ ਸਰਦਾਰ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਮਾਰ ਦਿੱਤਾ ਸੀ। ਪਰ ਇਤਿਹਾਸਕਾਰਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ਖਲੀਲ ਤਾਂ ਸਰਦਾਰ ਦੀ ਮੌਤ ਉਪਰੰਤ ਜਿੰਦਾ ਸੀ। ਅਫ਼ਗਾਨਾਂ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਦੋ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਅਤੇ ਇੱਕ ਅਮਰੀਕਨ ਨੇ ਵੀ ਹਰੀ ਸਿੰਘ ਤੇ ਗੋਲ਼ੀ ਚਲਾਉਣ ਲਈ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਹੀਰੋ ਕਹਾਇਆ। ਪਰ ਤਵਾਰੀਖ ਇਸ ਗੱਲ ਦੀ ਗਵਾਹੀ ਭਰ ਰਹੀ ਹੈ ਕਿ ਜੰਗ ਸਮੇਂ ਅਫ਼ਗਾਨਾਂ ਦੀ ਫ਼ੌਜ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਅੰਗਰੇਜ਼ ਜਾਂ ਅਮਰੀਕਨ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਕਈਆਂ ਨੇ ਇਸ ਪਿੱਛੇ ਰਾਜਾ ਧਿਆਨ ਸਿੰਘ ਡੋਗਰੇ ਦਾ ਹੱਥ ਲਿਖਿਆ ਹੈ, ਕਈਆਂ ਨੇ ਜਮਾਂਦਾਰ ਖੁਸ਼ਹਾਲ ਸਿੰਘ ਉੱਪਰ ਦੋਸ਼ ਮੜ੍ਹਿਆ ਹੈ ਅਤੇ ਕਈਆਂ ਨੇ ਰਾਜਾ ਗੁਲਾਬ ਸਿੰਘ ਦਾ ਨਾਂ ਲਿਖਿਆ ਹੈ। ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਜਦੋਂ ਇਹਨਾਂ ਗੱਲਾਂ ਦਾ ਪਤਾ ਲੱਗਿਆ ਤਾਂ ਉੱਤਰ ਸੀ, "ਕਾਰਬਾਈਨ ਵਿੱਚੋਂ ਨਿਕਲੀਆਂ ਗੋਲੀਆਂ ਹਰੀ ਸਿੰਘ ਦੀ ਸੰਜੋਅ ਵਿੱਚ