ਧੱਸ ਗਈਆਂ। ਇਹ ਮਾਰੀਆਂ ਕਿਸ ਨੇ ਰੱਬ ਹੀ ਜਾਣਦਾ ਹੈ। ਸਰਦਾਰ ਇੱਕ ਸਿਆਣਾ ਤੇ ਦਾਨਾ ਪੁਰਸ਼ ਸੀ, ਅਤੇ ਉਹਨੇ ਬਹਾਦਰੀ ਅਤੇ ਹੌਸਲੇ ਦਰਸਾਉਂਦਿਆਂ ਆਪਣੀ ਜਾਨ ਅਕਾਲ ਪੁਰਖ ਦੇ ਹਵਾਲੇ ਕਰ ਦਿੱਤੀ ਹੈ। ਉਹ ਪੂਰਾ ਨਮਕ-ਹਲਾਲ ਸੀ"।

ਅੰਗਰੇਜ਼ ਲਿਖਾਰੀ ਗ੍ਰੇਅ ਲਿਖਦਾ ਹੈ ਕਿ,"ਸ਼ਾਨ ਦੇ ਰਾਹ ਬੰਦੇ ਨੂੰ ਸ਼ਮਸ਼ਾਨ ਵੱਲ ਲਿਜਾਂਦੇ ਹਨ" ਪਰ ਇੱਕ ਸੱਚੇ ਸੈਨਿਕ ਵਾਂਗੂੰ ਨਲਵੇ ਦੀ ਮੌਤ ਮੈਦਾਨੇ-ਜੰਗ ਵਿੱਚ ਹੋਈ। ਉਹ ਆਪਣੇ ਪਿੱਛੇ ਬਹਾਦਰੀ, ਹੁਨਰਮੰਦੀ ਦੀ ਇੱਕ ਪਰੰਪਰਾ ਛੱਡ ਗਿਆ ਹੈ ਜੋ ਮਿਟਾਈ ਨਹੀਂ ਜਾ ਸਕਦੀ। ਉਹ ਸਿੱਖ ਇਤਿਹਾਸ ਵਿੱਚ ਪਠਾਣਾਂ ਨੂੰ ਅੱਗੇ ਅੱਗੇ ਲਗਾਉਣ ਵਾਲਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਮਸ਼ਹੂਰ ਵਿਅਕਤੀ ਹੋਇਆ ਹੈ।...ਸਾਰੀ ਸਰਹੱਦ ਉਸ ਦੇ ਨਾਮ ਤੋਂ ਕੰਬਦੀ ਸੀ"।

ਇਤਿਹਾਸਕ ਤੱਥ ਹਨ ਕਿ ਸਰਦਾਰ ਨਲੂਆ ਗੋਲੀਆਂ ਲੱਗਣ ਉਪਰੰਤ ਹੋਸ਼ ਵਿੱਚ ਸੀ। ਉਸ ਨੇ ਆਪ ਜਾ ਕੇ ਗੋਲੀਆਂ ਚਲਾਉਣ ਵਾਲਿਆਂ ਨੂੰ ਤਲਵਾਰ ਨਾਲ ਮੌਤ ਦੇ ਘਾਟ ਉਤਾਰ ਦਿੱਤਾ। ਉੱਥੋਂ ਉਹ ਘੋੜੇ ਤੇ ਸਵਾਰ ਹੋ ਜਮਰੌਦ ਕਿਲ੍ਹੇ ਪਹੁੰਚੇ। ਫੱਟੜ ਹਾਲਤ ਵਿੱਚ ਸਰਦਾਰ ਮਹਾਂ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਹੋਰਾਂ ਨਾਲ ਵੀ ਗੱਲਬਾਤ ਕੀਤੀ। ਜੇਕਰ ਸਿੱਖ ਫ਼ੌਜ 'ਚੋਂ ਕਿਸੇ ਨੇ ਇਹ ਕਾਰਾ ਕੀਤਾ ਹੁੰਦਾ ਤਾਂ ਦੱਸ ਦਿੰਦੇ। ਬੰਦੇ ਦਾ ਮਾਰਿਆ ਬੰਦਾ ਨਹੀਂ ਮਰਦਾ। ਮੌਤ ਦਾ ਸਦੜਾ ਤਾਂ ਰੱਬ ਵੱਲੋਂ ਹੀ ਆਉਂਦਾ ਹੈ। ਹੋਣੀ ਟਲਦੀ ਨਹੀਂ ਅਤੇ ਜਿਸ ਨੇ ਹਥਿਆਰ ਚਲਾਉਣਾ ਹੈ ਉਹ ਵੀ ਹਾਜ਼ਰ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਮਿਥੇ ਸਮੇਂ ਅਨੁਸਾਰ ਹੋਣੀ ਆਪਣੀ ਕਲਾ ਵਰਤਾ ਦਿੰਦੀ ਹੈ ਨਹੀਂ ਤਾਂ ਪਹਿਲਾਂ ਵੀ ਇਹ ਸੂਰਮਾ ਅਨੇਕਾਂ ਬਾਰ ਬੁਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਫੱਟੜ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਵਨੀਤ ਨਲੂਆ ਨੇ ਆਪਣੀ ਕਿਤਾਬ ਦੇ ਪੰਨਾ ੨੬੨ ਤੇ ਸਰਦਾਰ ਅਰਜਨ ਸਿੰਘ ਵੱਲੋਂ ਦੱਸੀ ਹਰੀ ਸਿੰਘ ਦੀ ਦਲੇਰੀ ਅਤੇ ਮੌਤ ਤੋਂ ਨਿਡਰ ਹੋਣ ਤੇ ਗਾਥਾ ਲਿਖੀ ਹੈ:

ਗਾਥਾ ਅਨੁਸਾਰ ਇੱਕ ਅਫ਼ਰੀਦੀ ਪਠਾਣ ਜੋ ਜਾਮ ਪਿੰਡ ਦਾ ਸੀ ਆਪਣੀ ਬੇਗਮ ਦੇ ਨਾਲ ਜਮਰੌਦ ਦੇ ਕਿਲ੍ਹੇ ਕੋਲ ਦੀ ਸਵੇਰ ਵਖ਼ਤ ਲੰਘ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਕੁਦਰਤੀ ਸਰਦਾਰ ਨਲੂਆ ਬਾਹਰ ਖੜ੍ਹੇ ਦਾਤਣ ਕਰ ਰਹੇ ਸੀ। ਪਠਾਣ ਨੇ ਸਰਦਾਰ ਨੂੰ ਆਖਿਆ, "ਸਿੰਘਾ! ਤੈਨੂੰ ਪਤਾ ਇਹ ਪਠਾਣਾਂ ਦੀ ਧਰਤੀ ਹੈ। ਤੂੰ ਹਥਿਆਰ ਬਿਨਾ ਕਿਲ੍ਹੇ ਦੇ ਬਾਹਰ ਤੁਰਿਆ ਫਿਰਦਾ ਹੈਂ। ਤੈਨੂੰ ਕੋਈ ਪਠਾਣ ਮਾਰ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਕੀ ਤੂੰ ਮਰਨ ਤੋਂ ਨਹੀਂ ਡਰਦਾ"? ਨਲੂਆ ਨੇ ਉੱਤਰ ਵਿੱਚ ਕਿਹਾ, ਸਿੱਖਾਂ ਨੂੰ ਤਾਂ ਗੁਰੂ