ਸ਼ਹਿਰਾਂ, ਕਿਲ੍ਹਿਆਂ ਅਤੇ ਧਾਰਮਿਕ ਅਸਥਾਨਾਂ ਦਾ ਨਿਰਮਾਣ

ਬਲਕਾਰੀ ਯੋਧਾ ਹਰੀ ਸਿੰਘ ਨਲੂਆ ਕੇਵਲ ਫ਼ੌਜੀ ਜਰਨੈਲ, ਹੁਨਰਮੰਦ ਸੈਨਿਕ ਅਤੇ ਸੁਘੜ ਰਾਜ-ਪ੍ਰਬੰਧਕ ਹੀ ਨਹੀਂ ਸੀ ਸਗੋਂ ਉੱਚੀ ਮਾਨਸਕ ਬੁੱਧੀ ਵਾਲਾ, ਵਿਉਂਤਕਾਰ ਅਤੇ ਮਨਸੂਬੇ-ਬਾਜ਼ ਸ਼ਖ਼ਸ਼ੀਅਤ ਦਾ ਮਾਲਕ ਸੀ। ਇਹਨਾਂ ਚਮਤਕਾਰੀ ਗੁਣਾਂ ਸਦਕਾ ਉਸ ਨੇ ਗੁਲਾਮੀ ਦੀਆਂ ਜੰਜ਼ੀਰਾਂ ਨੂੰ ਤੋੜਨ ਲਈ ਅਪਣਾਈ ਅਗਾਂਹ ਵਧੂ ਯੁੱਧ ਨੀਤੀ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਭਵਿੱਖ ਵਿੱਚ ਪਰਜਾ ਦੀ ਭਲਾਈ ਲਈ ਬਹੁਤ ਹੀ ਦੂਰ-ਅੰਦੇਸ਼ੀ ਨੀਤੀ ਨੂੰ ਮੁੱਖ ਰੱਖ ਕੇ ਗੌਰਵਮਈ ਕਾਰਜ ਕੀਤੇ। ਇਹਨਾਂ ਕਾਰਜਾਂ ਵਿੱਚ ਨਵੇਂ ਸ਼ਹਿਰਾਂ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ, ਕਿਲ੍ਹਿਆਂ ਦੀ ਉਸਾਰੀ, ਪਾਣੀ ਦੇ ਪ੍ਰਬੰਧ, ਧਾਰਮਿਕ ਇਮਾਰਤਾਂ ਦਾ ਨਿਰਮਾਣ, ਬਾਗਬਾਨੀ ਅਤੇ ਸੁੰਦਰ ਬਗੀਚਿਆਂ ਦੀ ਤਿਆਰੀ ਮੁੱਖ ਵਿਸ਼ੇ ਸਨ। ਆਪਣੇ ਸੰਖੇਪ (੪੬ ਸਾਲ) ਜੀਵਨ ਅੰਦਰ ਜਿਹੜੀਆਂ ਯਾਦਗਾਰਾਂ ਕਾਇਮ ਕੀਤੀਆਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਵੇਰਵਾ ਭਾਵ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਵਰਨਣ ਕੀਤਾ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈ।

ਹਜ਼ਾਰੇ ਦਾ ਹਰਿਕਿਸ਼ਨ ਗੜ੍ਹ ਕਿਲ੍ਹਾ

ਸਰਦਾਰ ਨਲੂਆ ਨੇ ਹਜ਼ਾਰੇ ਦੇ ਐਨ ਵਿਚਕਾਰ, ਜੋ ਕਿ ਤੰਗ ਪਹਾੜੀਆਂ ਨਾਲ ਘਿਰਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ, ਖਾਲਸਾ ਫ਼ੌਜ ਲਈ ਇੱਕ ਵੱਡੇ ਅਤੇ ਮਜ਼ਬੂਤ ਕਿਲ੍ਹੇ ਦੀ ਉਸਾਰੀ ਕਰਵਾਈ। ਇਸ ਕਿਲ੍ਹੇ ਦਾ ਨਾਂ ਅੱਠਵੇਂ ਪਾਤਸ਼ਾਹ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਹਰਿਕਿਸ਼ਨ ਜੀ ਦੇ ਨਾਮ ਤੇ ਹਰਿਕਿਸ਼ਨ ਗੜ੍ਹ ਰੱਖਿਆ ਸੀ। ਇਸ ਜਗ੍ਹਾ ਤੇ ਯੂਸਫ ਜਈਆਂ ਅਤੇ ਸਿੰਘਾਂ ਵਿਚਕਾਰ ਬੜੀ ਭਿਆਨਕ ਜੰਗ ਹੋਈ ਸੀ। ਇਸ ਜੰਗ ਵਿੱਚ ਸਰਦਾਰ ਅਮਰ ਸਿੰਘ ਕਲਾਨ (ਮਜੀਠੀਆ), ਦਿਵਾਨ ਰਾਮ ਦਿਆਲ ਅਤੇ ਸਰਦਾਰ ਅਮਰ ਸਿੰਘ ਜਾਨਾਂ ਵਾਰ ਗਏ ਸਨ।

ਹਰਿਕਿਸ਼ਨ ਗੜ੍ਹ ਵਿੱਚ ਪਾਣੀ ਦਾ ਪ੍ਰਬੰਧ ਦੌਰ ਦਰਿਆ ਤੋਂ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। ਵਿਜ਼ਨ ਦੀ ੧੮੪੨ ਦੀ ਰਿਪੋਰਟ ਅਨੁਸਾਰ ਇਹ ਕਿਲ੍ਹਾ ਚੌਰਸ ਹੈ, ਫ਼ੌਜੀ ਨਿਯਮਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ਨੇਮਬੱਧ ਹੈ ਅਤੇ ਮਿੱਟੀ ਦੀਆਂ ਕੰਧਾਂ ਨਾਲ ਉਸਾਰੀ ਹੋਈ ਹੋਈ ਹੈ। ਹੋਤੀ