ਛਾਂ ਤੇ ਨਹਿਰਾਂ ਦਾ ਵਗ ਰਿਹਾ ਪਾਣੀ ਮਾਨੋ ਬਹਿਸ਼ਤ ਹੈ (Puran Singh,੧੯੮੨).

ਪਿਸ਼ਾਵਰ ਦੇ ਕਿਲ੍ਹੇ

ਹਰੀ ਸਿੰਘ ਤਕਰੀਬਨ ਤਿੰਨ ਸਾਲ (੧੮੩੪ ਤੋਂ ੧੮੩੭) ਪਿਸ਼ਾਵਰ ਦਾ ਗਵਰਨਰ ਰਿਹਾ। ਇਸ ਸਮੇਂ ਦੌਰਾਨ ਖਿੱਤੇ ਵਿੱਚ ਚੰਗੇ ਰਾਜ-ਪ੍ਰਬੰਧ ਤੇ ਅਮਨ ਸ਼ਾਂਤੀ ਦੀ ਬਹਾਲੀ ਲਈ ਇਸ ਨੇ ਬੜੇ ਅਜਬ ਅਤੇ ਗਜ਼ਬ ਦੇ ਕੰਮ ਕੀਤੇ। ਪੰਜਾਬ ਵੱਲੋਂ ਮੁਗਲਾਂ ਤੇ ਪਠਾਣਾਂ ਦੇ ਮੂੰਹ ਮੋੜਨ ਲਈ ਚਾਰ ਕਿਲ੍ਹੇ ਜਹਾਂਗੀਰਾ, ਨੁਸ਼ਹਿਰਾ, ਪਿਸ਼ਾਵਰ 'ਚ ਸੁਮੇਰ ਹੜ੍ਹ ਅਤੇ ਜਮਰੌਦ ਵਿਖੇ ਫ਼ਤਹਿਗੜ੍ਹ ਸਿੱਖ ਫ਼ੌਜ ਦੀ ਮਜ਼ਬੂਤੀ ਲਈ ਬਣਵਾਏ। ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਅਟਕ ਦੇ ਕਿਲ੍ਹੇ ਨੂੰ ਹੋਰ ਮਜ਼ਬੂਤ ਕਰਵਾਇਆ।

ਸੁਮੇਰ ਗੜ੍ਹ ਕਿਲੇ ਦਾ ਪਹਿਲਾ ਨਾਂ ਬਾਲਾ-ਹਿਸਾਰ ਸੀ ਅਤੇ ਇਹ ਬਾਬਰ ਨੇ ਬਣਵਾਇਆ ਸੀ। ਬਾਬਰ ਪਿੱਛੋਂ ਅਫ਼ਗਾਨਾਂ ਨੇ ਇਸ ਨੂੰ ਨਸ਼ਟ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਸੀ। ਪਰ ਬਾਬਰ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਹੰਮਾਯੂ ਨੇ ਇਸ ਨੂੰ ਦੁਬਾਰਾ ਬਣਵਾਇਆ ਸੀ। ਅਕਬਰ ਦੇ ਰਾਜ ਸਮੇਂ ਅਫ਼ਗਾਨਾਂ ਨੇ ਇਸ ਨੂੰ ਫਿਰ ਢਾਹ ਦਿੱਤਾ ਸੀ। ਪਰ ਮੁਗਲਾਂ ਨੇ ਫਿਰ ਬਣਾ ਲਿਆ। ਨੁਸ਼ਹਿਰੇ ਦੀ ਜੰਗ ਸਮੇਂ ੧੮੨੩ ਵਿੱਚ ਸਿੱਖ ਫ਼ੌਜ ਨੇ ਇਸ ਨੂੰ ਤਬਾਹ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਸੀ। ਮੂਰ ਕਰਾਫਟ ਨੇ ਜਦ ਇਹ ਜਗ੍ਹਾ ਦੇਖੀ ਤਾਂ ਇਸ ਨੂੰ 'ਗੰਦਗੀ ਦਾ ਢੇਰ' ਹੀ ਲਿਖਿਆ। ਸਿੱਖਾਂ ਨੇ ਜਦੋਂ ੧੮੩੪ ਵਿੱਚ ਪਿਸ਼ਾਵਰ ਤੇ ਕਬਜ਼ਾ ਕੀਤਾ ਤਾਂ ਇਸ ਜਗ੍ਹਾ ਤੇ ਸਰਦਾਰ ਨਲੂਆ ਨੇ ਇਸ ਕਿਲ੍ਹੇ ਨੂੰ ਬਣਵਾਇਆ ਅਤੇ 'ਬਾਲਾ-ਹਿਸਾਰ' ਦਾ ਨਾਂ ਬਦਲ ਕੇ 'ਸੁਮੇਰ ਗੜ੍ਹ ਰੱਖ ਦਿੱਤਾ। ਸੁਮੇਰ ਗੜ੍ਹ ਇਸ ਦਾ ਨਾਂ ਕਿਉਂ ਰੱਖਿਆ? ਇਸ ਦਾ ਵੀ ਵੱਡਾ ਕਾਰਨ ਸੀ।

ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ੧੫੧੦ ਵਿੱਚ ਉਦਾਸੀ ਦੌਰਾਨ ਮਾਊਂਟ ਕੈਲਾਸ਼ ਪਰਬਤ ਜਿਸ ਨੂੰ ਸੁਮੇਰ ਪਰਬਤ ਵੀ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਸਿੱਧਾਂ ਨਾਲ ਗੋਸ਼ਟ ਕਰਨ ਗਏ ਸਨ। ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਜਦੋਂ ਇਹ ਨਵਾਂ ਬਣਿਆ ਕਿਲ੍ਹਾ ਪਹਿਲੀ ਵਾਰ ੧੬ ਮਈ ੧੮੩੫ ਨੂੰ ਦੇਖਣ ਆਏ ਤਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਆਖਿਆ ਸੁਮੇਰ ਪਰਬਤ ਤੇ ਤਾਂ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਆਏ ਸਨ ਇਸ ਲਈ ਇਸ ਕਿਲ੍ਹੇ ਦਾ ਨਾਂ ਸੁਮੇਰ ਗੜ੍ਹ ਹੋਵੇਗਾ।

ਇਹਨਾਂ ਕਿਲ੍ਹਿਆਂ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਹਰੀ ਸਿੰਘ ਨੇ ਪਿਸ਼ਾਵਰ ਵਿਖੇ ਭਾਈ ਜੋਗਾ ਸਿੰਘ, ਭਾਈ ਬੀਬਾ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਦੇ ਪੁੱਤਰਾਂ ਸ੍ਰੀ ਚੰਦ ਅਤੇ ਸ੍ਰੀ