ਲਖਮੀ ਦਾਸ ਦੇ ਨਾਂ ਤੇ ਗੁਰਦੁਆਰੇ ਵੀ ਬਣਵਾਏ। ਪਿਸ਼ਾਵਰ ਵਿੱਚ ਹੀ ਇੱਕ ਪੁਰਾਤਨ ਇਮਾਰਤ 'ਗੜ੍ਹ ਖੱਤਰੀ' ਸੀ। ਇਹ ਜੋਗੀਆਂ ਅਤੇ ਹਿੰਦੂਆਂ ਦਾ ਧਾਰਮਿਕ ਕੇਂਦਰ ਸੀ। ਪਰ ੧੫੦੪ ਵਿੱਚ ਬਾਬਰ ਨੇ ਹਿੰਦੁਸਤਾਨ ਤੇ ਹਮਲੇ ਸਮੇਂ ਇਸ ਨੂੰ ਨਸ਼ਟ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਸੀ। ਗੜ੍ਹ ਖੱਤਰੀ ਨੂੰ ਯੋਗੀ 'ਗੋਰਖ ਮੱਠ’ ਵੀ ਕਹਿੰਦੇ ਸਨ। ਇੱਥੇ ਹੀ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਨੇ ਗੋਰਖ ਨਾਥ (ਯੋਗੀਆਂ ਦਾ ਗੁਰੂ) ਨਾਲ ਗੱਲਬਾਤ ਕੀਤੀ ਸੀ ਜਿਸ ਬਾਰੇ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਵਿੱਚ ਵੀ ਦਰਜ਼ ਹੈ। ਗੜ੍ਹ ਖੱਤਰੀ ਦੇ ਅਸਥਾਨ ਤੇ ਸਰਦਾਰ ਨਲੂਆ ਨੇ ਪਹਿਲਾਂ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਬਣਾਇਆ ਅਤੇ ਨਾਲ ਹੀ ਸ਼ਿਵ ਮੰਦਰ ਅਤੇ ਭੈਰੋਂ ਜੀ ਮੰਦਰ ਦੀ ਉਸਾਰੀ ਕਰਵਾਈ।

ਪੰਜਾ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਸੇਵਾ ਸੰਭਾਲ

ਪੰਜਾ ਸਾਹਿਬ ਦਾ ਪਵਿੱਤਰ ਅਸਥਾਨ ਹਸਨ ਅਬਦਾਲ ਸ਼ਹਿਰ ਵਿੱਚ ਸਥਿੱਤ ਹੈ। ਹਸਨ ਅਬਦਾਲ ਹਰੀਪੁਰ ਦੇ ਦੱਖਣ-ਪੱਛਮ ਅਤੇ ਰਾਵਲਪਿੰਡੀ ਦੇ ਉੱਤਰ ਪੱਛਮ ਵੱਲ ਹੈ। ਸਿੱਖ ਇਤਿਹਾਸ ਅਨੁਸਾਰ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ੨੪ ਹਾੜ ੧੫੭੧ ਬਿਕਰਮੀ (੧੫੧੫ ਈਸਵੀ) ਨੂੰ ਹਸਨ ਅਬਦਾਲ ਪਹੁੰਚੇ। ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਤਾਂ ਵਲੀ ਕੰਧਾਰੀ ਫ਼ਕੀਰ ਨਾਲ ਮੇਲ-ਮਿਲਾਪ ਲਈ ਆਏ ਸਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਭਾਈ ਮਰਦਾਨੇ ਨੂੰ ਇਸ ਪਾਸ ਪਾਣੀ ਲੈਣ ਭੇਜਿਆ। ਪਰ ਨਾਸਤਕ ਤੇ ਹੰਕਾਰੀ ਫ਼ਕੀਰ ਨੇ ਪਾਣੀ ਦੇਣ ਦੀ ਬਜਾਏ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਨੂੰ ਮਾਰਨ ਲਈ ਇੱਕ ਭਾਰਾ ਪੱਥਰ ਇਹਨਾਂ ਵੱਲ ਰੋੜ੍ਹ ਦਿੱਤਾ। ਸੱਚੇ ਪਾਤਸ਼ਾਹ ਨੇ ਆਪਣੇ ਅਧਿਆਤਮਕ ਬਲ ਆਸਰੇ ਰੁੜ੍ਹੇ ਆਉਂਦੇ ਪੱਥਰ ਨੂੰ ਸੱਜੇ ਹੱਥ ਨਾਲ ਰੋਕ ਲਿਆ। ਉਹ ਪੰਜਾ ਜਿਸ ਨਾਲ ਪੱਥਰ ਰੁਕਿਆ ਕੁਦਰਤੀ ਨਿਸ਼ਾਨੀ ਵੱਜੋਂ ਪੱਥਰ ਵਿੱਚ ਧੱਸ ਗਿਆ। ਉਸ ਗੋਬਿੰਦ ਰੂਪ ਦਾਤੇ ਨੇ ਹੋਰ ਦਾਤ ਬਖਸ਼ੀ ਕਿ ਉੱਪਰ ਜੋ ਪਾਣੀ ਜਮ੍ਹਾਂ ਸੀ ਉਹ ਚਸ਼ਮੇ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਸਦਾ ਲਈ ਵਗਾ ਦਿੱਤਾ।

ਬਾਬੇ ਨਾਨਕ ਦੇ ਇਸ ਚਮਤਕਾਰੀ ਪੰਜੇ ਦੇ ਨਿਸ਼ਾਨ ਤੇ ਸੰਗਤਾਂ ਧੰਨ ਨਾਨਕ! ਧੰਨ ਨਾਨਕ ! ਕਹਿੰਦੀਆਂ ਨਤਮਸਤਕ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਸ਼ੇਰਿ-ਏ-ਪੰਜਾਬ ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਨੇ ਮੁਨਸ਼ੀ ਸੋਹਣ ਲਾਲ ਦੇ ਰੋਜ਼ਨਮਾ ਅਨੁਸਾਰ ਕੱਤਕ ਦੇ ਮਹੀਨੇ ਦੀ ੨੩ ਤਾਰੀਖ ਸੰਮਤ ੧੮੭੫ (੧੮੧੮ ਈਸਵੀ) ਨੂੰ ਹਸਨ ਅਬਦਾਲ ਵਿੱਚ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦੇ ਪੰਜੇ (ਸਾਹਿਬ) ਦੇ ਪਿਆਰ ਭਰੇ ਹਿਰਦੇ ਨਾਲ ਦਰਸ਼ਨ ਦੀਦਾਰੇ ਕਰਕੇ ਪ੍ਰਸੰਨਤਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ ਤੇ ਨਿਹਾਲ ਹੋਏ। ਸੰਨ ੧੮੨੩ ਵਿੱਚ ਮਿਸਟਰ ਮੂਰ