ਦਾ ਨਿਸ਼ਾਨ ਪੱਥਰ ਤੇ ਤੱਕਿਆ ਤਾਂ ਆਪਣੀ ਪੁਸਤਕ 'The Sikhs and Afgans' ਦੇ ਪੰਨਾ ੧੫੮ ਤੇ ਇਸ ਬਾਰੇ ਲਿਖਿਆ ਹੈ। ਆਨਰੇਬਲ ਐਲਫਿਨਸਟਨ ਨੇ ਵੀ ਇਸ ਪਵਿੱਤਰ ਜਗ੍ਹਾ ਨੂੰ ਦੇਖ ਕੇ ਇਸ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਗਾਇਨ ਕੀਤੀ ਹੈ।

ਸੰਨ ੧੮੩੨ ਵਿੱਚ ਸਰਦਾਰ ਨਲੂਆ ਨੇ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਵਡਭਾਗਾ ਜਾਣ ਕੇ ਇਸ ਗੁਰਧਾਮ ਦੀ ਸੇਵਾ ਆਰੰਭ ਕਰਵਾਈ। ਜਿਸ ਪੱਥਰ ਤੇ ਸਤਿਗੁਰਾਂ ਦਾ ਪੰਜੇ ਦਾ ਨਿਸ਼ਾਨ ਹੈ ਉਸ ਉੱਪਰ ਇੱਕ ਸੁੰਦਰ ਗੁੰਬਜਨੁਮਾ ਇਮਾਰਤ ਬਣਵਾ ਕੇ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦਾ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਕਰਵਾਇਆ।

ਸੀਤਲ ਜਲ ਦੇ ਵਗ ਰਹੇ ਸੋਮੇ ਦਾ ਪਾਣੀ ਤਲਾਅ (ਸਰੋਵਰ) ਬਣਵਾ ਕੇ ਉਸ ਵਿੱਚ ਪਾਇਆ। ਸਰੋਵਰ ਦੀਆਂ ਪਉੜੀਆਂ ਲਈ ਸੰਗ ਮਰਮਰ ਰਾਜਪੁਤਾਨੇ ਤੋਂ ਮੰਗਵਾਇਆ ਸੀ। ਬੈਰਨ ਹੁਗਲ ਨੇ ਆਪਣੇ ਸਫਰਨਾਮੇ ਵਿੱਚ ਸੰਗਮਰਮਰ ਦੀਆਂ ਪਉੜੀਆਂ ਬਾਰੇ ਵੀ ਲਿਖਿਆ ਹੈ। ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸਾਹਿਬ ਲਈ ਹਰੀ ਸਿੰਘ ਨੇ ਬਹੁਤ ਧਨ ਦਿੱਤਾ। ਹੋਤੀ ਮਰਦਾਨ ਜੀ ਅਨੁਸਾਰ ਜਦੋਂ ਜਨਵਰੀ ੧੮੩੩ ਵਿੱਚ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦੀ ਮੁਕੰਮਲਤਾ ਉਪਰੰਤ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦੇ ਅਖੰਡ ਪਾਠ ਦਾ ਭੋਗ ਪਾਇਆ ਤਾਂ ਸਰਦਾਰ ਨਲੂਆ ਨੇ ਆਪਣੀ ਨੇਕ ਕਮਾਈ ਵਿੱਚੋਂ ਬਹੁਤ ਸੁੰਦਰ ਕਲੀਨ, ਬਿਸਤਰੇ, ਲੰਗਰ ਲਈ ਬਰਤਨ ਅਤੇ ੩੫੦੦ ਰੁਪਏ ਨਕਦ ਭੇਟਾ ਕੀਤੇ। ਭਾਈ ਮਹਾਂ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਇੱਥੋਂ ਦਾ ਪ੍ਰਬੰਧਕ ਥਾਪਿਆ ਅਤੇ ਬਾਹਰਲੀ ਸੇਵਾ ਤੇ ਰਖਵਾਲੀ ਲਈ ਨਿਹੰਗ ਸਾਧੂ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਮੁਕੱਰਰ ਕੀਤਾ। ਪੰਜਾ ਸਾਹਿਬ ਵਿਖੇ ਦਿਨ ਰਾਤ ਲੰਗਰ ਚਲਦਾ ਸੀ ਅਤੇ ਯਾਤਰੂਆਂ ਦੇ ਰਹਿਣ ਲਈ ਧਰਮਸਾਲਾ ਵੀ ਤਿਆਰ ਕਰਵਾਈ ਗਈ ਸੀ। ਪਰ ੧੯੨੦ ਦੇ ਲੱਗ ਪਗ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਦੀ ਸ਼ਹਿ ਤੇ ਇੱਥੇ ਮਹੰਤ ਕਾਬਜ਼ ਹੋ ਗਿਆ ਅਤੇ ਕੁਰੀਤੀਆਂ ਕਰਨ ਲੱਗਾ। ਪਰ ਸਿੱਖਾਂ ਨੇ ਸਿੰਘ ਸਭਾ ਲਹਿਰ ਜੋ ਗੁਰਧਾਮਾਂ ਦੇ ਸੁਧਾਰ ਲਈ ਚਲਾਈ ਨੇ ਕੁਰਬਾਨੀਆਂ ਦੇ ਕੇ ੨੨ ਨਵੰਬਰ ੧੯੨੧ ਨੂੰ ਗੁਰਦੁਆਰੇ ਦਾ ਪ੍ਰਬੰਧ ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਬੰਧਕ ਕਮੇਟੀ ਅਧੀਨ ਕਰਵਾ ਦਿੱਤਾ। ਉਨੀਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਅਖੀਰ ਇਸ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਇਮਾਰਤ ਕਮਜ਼ੋਰ ਹੋ ਗਈ ਸੀ ਜੋ ਵੀਹਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਸ਼ੁਰੂ ਵਿੱਚ ਨਵੀਂ ਬਣਾਈ ਗਈ। ਅੱਜ ਕਲ੍ਹ ਜੋ ਆਲੀਸ਼ਾਨ ਇਮਾਰਤ ਹੈ ਇਹ ੧੯੩੪ ਵਿੱਚ ਤਿਆਰ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ। ਸੰਨ ੧੯੪੭ ਤੋਂ ਪਿਛੋਂ ਦੇਸ਼ ਦੀ ਆਜ਼ਾਦੀ ਸਮੇਂ ਇਹ ਗੁਰਧਾਮ ਹੁਣ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਵਿੱਚ ਹੈ। ਪਰ ਸਿੱਖ ਸੰਗਤਾਂ ਸਮੇਂ ਸਮੇਂ ਤੇ ਪੰਜਾ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨਾਂ ਲਈ ਸੰਸਾਰ ਭਰ ਤੋਂ ਆਉਂਦੀਆਂ ਹਨ।