ਕਿਲ੍ਹਾ ਜਮਰੌਦ

ਹਰੀ ਸਿੰਘ ਨੇ ਖ਼ੈਬਰ ਦੇ ਇਲਾਕੇ ਦਾ ਸਰਵੇਖਣ ਕੀਤਾ ਜਿਸ ਨੂੰ ਸੈਲਾਨੀ ਜੰਗ, ਕਤਲ ਜਾਂ ਮੌਤ ਦਾ ਰਾਹ ਕਹਿੰਦੇ ਸਨ। ਇਸ ਰਸਤੇ ਵਿੱਚ ਅਫ਼ਗਾਨਾਂ ਨੇ ਇੱਕ ਗੜ੍ਹੀ ਬਣਾਈ ਸੀ ਜਿਸ ਉੱਪਰ ਨਲੂਏ ਨੇ ਅਕਤੂਬਰ ੧੮੩੬ ਤੇ ਕਬਜ਼ਾ ਕਰ ਲਿਆ ਸੀ। ਇਹ ਗੜ੍ਹੀ ਪਿਸ਼ਾਵਰ ਦੇ ਲਹਿੰਦੇ ਪਾਸੇ ੧੨ ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਅਤੇ ਖ਼ੈਬਰ ਪਾਸ ਦੱਰੇ ਦੇ ਪੂਰਬੀ ਮੂੰਹ ਤੋਂ ੬ ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਤੇ ਸੀ। ਇਹ ਗੜ੍ਹੀ ਕੱਚੀ ਹੋਣ ਕਰ ਕੇ ਇੱਥੇ ਮਜ਼ਬੂਤ ਕਿਲ੍ਹਾ ਜਮਰੌਦ ਜਿਸ ਦਾ ਨਾਂ ਤਿਆਰੀ ਉਪਰੰਤ 'ਫ਼ਤਿਹਗੜ੍ਹ' ਰੱਖਿਆ, ੧੭ ਅਕਤੂਬਰ ੧੮੩੬ ਨੂੰ ਆਪ ਨੀਂਹ ਰੱਖ ਕੇ ਤਿਆਰ ਕਰਵਾਇਆ ਸੀ। ਇਸ ਦੀ ਹਿਫ਼ਾਜਤ ਲਈ ੮੦੦ ਪਿਆਦਾ ਫ਼ੌਜ਼, ੨੦੦ ਘੋੜ ਸਵਾਰ ਅਤੇ ੧੦ ਵੱਡੀਆਂ ਅਤੇ ੧੨ ਹਲਕੀਆਂ ਤੋਪਾਂ ਰੱਖੀਆਂ ਗਈਆਂ। ਸਰਦਾਰ ਮਹਾਂ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਹਜ਼ਾਰੇ ਤੋਂ ਬੁਲਾ ਕੇ ਇੱਥੇ ਦਾ ਸਰਹੱਦ-ਦਾਰ ਥਾਪਿਆ।

ਇਸ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਬੁਰਜ ਹਰੀ ਸਿੰਘ (ਪਿਸ਼ਾਵਰ ਜਮਰੌਦ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ), ਬਾਰਾ, ਮਿਚਨੀ (ਕਾਬਲ ਦਰਿਆ ਦੇ ਕੰਢੇ ਤੇ) ਅਤੇ ਸ਼ਬਕਦਰ (ਜਿਸ ਨੂੰ ਸਿੱਖਾਂ ਦੀ ਢੇਰੀ ਵੀ ਆਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ) ਆਦਿ ਕਿਲ੍ਹੇ ਬਣਵਾਏ। ਸ਼ਬਕਦਰ ਕਿਲ੍ਹਾ ਤਿੰਨ ਰਾਹਾਂ (ਬਿਜੌਰ, ਕਾਬਲ ਤੋਂ ਹਸਤ ਨਗਰ ਅਤੇ ਮੁਹਮਾਦ) ਤੇ ਨਜ਼ਰ ਰੱਖਣ ਲਈ ਉਸਾਰਿਆ ਸੀ। ਇਹਨਾਂ ਕਿਲ੍ਹਿਆਂ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਦੁਸ਼ਮਣ ਤੇ ਨਿਗਰਾਨੀ ਰੱਖਣ ਲਈ ਦੋ ਦੋ ਕੋਹ ਦੀ ਵਿੱਥ ਤੇ ਉੱਚੇ ਉੱਚੇ ਮੀਨਾਰ ਵੀ ਬਣਵਾਏ।

ਕਿਲ੍ਹਾ ਗੁਜਰਾਂਵਾਲਾ

ਗੁਜਰਾਂਵਾਲਾ ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਸਰਦਾਰ ਨਲੂਏ ਦਾ ਜਨਮ ਅਸਥਾਨ ਹੈ। ਪਹਿਲਾਂ ਪਹਿਲ ਇਹ ਇੱਕ ਛੋਟਾ ਜਿਹਾ ਪਿੰਡ ਸੀ। ਹਰੀ ਸਿੰਘ ਨੇ ਇਸ ਪਿੰਡ ਦੁਆਲੇ ਮਿੱਟੀ ਦੀ ਉੱਚੀ ਕੰਧ ਤਿਆਰ ਕਰਵਾਈ। ਪਿੰਡ ਦੇ ਉੱਤਰ ਵੱਲ ਕਿਲ੍ਹਾ ਵੀ ਬਣਵਾਇਆ ਅਤੇ ਕਿਲ੍ਹੇ ਦੇ ਆਲੇ-ਦੁਆਲੇ ਡੂੰਘੀ ਅਤੇ ਚੌੜੀ ਖਾਈ ਪੁਟਵਾਈ। ਇਸ ਕਿਲ੍ਹੇ ਦੇ ਅੰਦਰ ਬਾਰਾਂਦਰੀ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਫੈਸ਼ਨ ਵਿੱਚ ਉਸਰਵਾਈ। ਕਿਲ੍ਹੇ ਦੇ ਮੁੱਖ ਦੁਆਰ ਉੱਪਰ ਦੋ ਵੱਡੀਆਂ ਬੰਦੂਕਾਂ ਫਿੱਟ ਕਰਾਈਆਂ ਅਤੇ ਨਉਬਤ ਖਾਨੇ ਤੇ ਨਗਾਰੇ ਟਿਕਵਾਏ। ਇਸ ਨਉਬਤ ਖਾਨੇ ਵਿੱਚ ਸ਼ੇਰ ਵੀ ਰੱਖੇ ਹੋਏ ਸਨ।