

ਗੁਜਰਾਂਵਾਲਾ ਵਿਖੇ ਸਰਦਾਰ ਨੇ ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਦੇ ਪੁਰਖਿਆਂ ਦੀ ਯਾਦ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਸੁੰਦਰ ਸਮਾਧਾਂ ਬਣਵਾਈਆਂ। ਨਲੂਆ ਨੇ ਆਪਣੀ ਰਿਹਾਇਸ਼ ਲਈ ਤਿੰਨ-ਮੰਜ਼ਲਾ ਮਕਾਨ ਤਿਆਰ ਕਰਵਾਇਆ। ਮਕਾਨ ਦੇ ਨਜ਼ਦੀਕ ਹੀ ਬਾਗ ਲਵਾਇਆ। ਹੁਗਲ ਆਪਣੀਆਂ ਲਿਖਤਾਂ ਵਿੱਚ ਇਸ ਬਾਗ ਨੂੰ ਬੜਾ ਸਲਾਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਬਾਗ ਵਿੱਚ ਵਧੀਆ ਘਾਹ, ਫੁੱਲਾਂ ਤੇ ਫਲਾਂ ਦੇ ਬੂਟੇ ਅਤੇ ਦਰਖਤ ਕਸ਼ਮੀਰ ਤੋਂ ਮੰਗਵਾ ਕੇ ਲਾਏ ਹੋਏ ਸਨ। ਬਾਗ ਵਿੱਚ ਮਨਮੋਹਣੇ ਫੁਆਰੇ ਅਤੇ ਰੋਸ਼ਨੀ ਲਈ ਗੈਸ ਵਗੈਰਾ ਵੱਡੀ ਗਿਣਤੀ ਵਿੱਚ ਸਨ। ਘਰ ਦੇ ਨੇੜੇ ਹੀ ਇੱਕ ਮੰਦਰ ਦੀ ਉਸਾਰੀ ਵੀ ਕਰਵਾਈ ਜੋ ਸਿੱਧ ਕਰਦੀ ਹੈ ਕਿ ਸਰਦਾਰ ਦੇ ਦਿਲ ਅੰਦਰ ਹਿੰਦੂਆਂ ਪ੍ਰਤੀ ਬਹੁਤ ਪ੍ਰੇਮ ਸੀ। ਪਟਿਆਲਾ ਭਾਸ਼ਾ ਵਿਭਾਗ ਦੇ ਮਾਰਚ ੧੯੭੦ ਦੇ ਜਰਨਲ ਵਿੱਚ ਮਿਸਟਰ ਬਾਰ ਦੇ ਪੰਜਾਬ ਦੌਰੇ ਬਾਰੇ ਪੇਪਰ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਉਸ ਨੇ ਲਿਖਿਆ ਹੈ ਕਿ ੧੮੩੯ ਈਸਵੀ ਵਿੱਚ ਜਦੋਂ ਮੈਂ ਗੁਜਰਾਂਵਾਲੇ ਗਿਆ ਤਾਂ ਹਰੀ ਸਿੰਘ ਦੀ ਰਹਾਇਸ਼ ਦੇਖੀ। ਇਹ ਇਮਾਰਤ ਇੱਕ ਚਬੂਤਰੇ ਤੇ ਬਣਾਈ ਹੋਈ ਸੀ ਤਾਂਕਿ ਗਰਮੀ ਰੁੱਤ ਵਿੱਚ ਵੀ ਠੰਢੀ ਹਵਾ ਫਰਨ ਫਰਨ ਅੰਦਰ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰੇ। ਬਾਰ ਲਿਖਦਾ ਹੈ ਕਿ ਖੁਲ੍ਹੇ ਅਤੇ ਉੱਚੀ ਛੱਤ ਵਾਲੇ ਕਮਰਿਆਂ ਦੀ ਛੱਤ ਤੇ ਬਹੁਤ ਹੀ ਅਦਭੁੱਤ ਕਿਸਮ ਦੀ ਮੀਨਾਕਾਰੀ ਦੇਖ ਕੇ ਮੇਰਾ ਮਨ ਮੋਹਿਆ ਗਿਆ। ਸੰਨ ੧੮੪੮ ਵਿੱਚ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਨੇ ਹਰੀ ਸਿੰਘ ਦੇ ਬੇਟੇ ਸਰਦਾਰ ਅਰਜਨ ਸਿੰਘ ਤੋਂ ਇਹ ਹਵੇਲੀ ਖੋਹ ਕੇ ਇੱਥੇ ਬਰਤਾਨਵੀ ਡਿਪਟੀ ਕਮਿਸ਼ਨਰ ਦੀ ਰਹਾਇਸ਼ਗਾਹ ਬਣਾ ਦਿੱਤੀ।
ਮਿਸਟਰ ਬਾਰ ਨੇ ੧੮੪੪ ਵਿੱਚ ਇਹ ਵੀ ਲਿਖਿਆ ਹੈ ਕਿ ਹਰੀ ਸਿੰਘ ਦੀ ਮੌਤ ਉਪਰੰਤ ਹਵੇਲੀ ਦੀ ਇੱਕ ਕੰਧ ਤੇ ਇਸ ਦੇ ਪਰਵਾਰ ਨੇ ੧੨ X ੬ ਫੁੱਟ ਦੀ ਇੱਕ ਚਿੱਤ੍ਰਕਾਰੀ ਕੀਤੀ ਹੋਈ ਸੀ। ਜਿਸ ਦੀ ਪਿੱਠ ਤੇ ਧੁੱਪ ਛਾਂ ਦੇ ਰੰਗ ਸਨ। ਇਸ ਵਿੱਚ ਨਲੂਏ ਨੂੰ ਜੰਗ ਦੇ ਮੈਦਾਨ ਵਿੱਚ ਜੂਝਦੇ ਦਿਖਾਇਆ ਗਿਆ ਸੀ। ਇਹ ਚਿੱਤਰ ਹਰੀ ਸਿੰਘ ਦੀ ਨੈਤਿਕਤਾ, ਨਿਰਭੈਤਾ ਅਤੇ ਦਲੇਰੀ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦਾ ਸੀ। ਸਰਦਾਰ ਨਲੂਆ ਥੋੜ੍ਹੇ ਜਿਹੇ ਸਿੱਖਾਂ ਨਾਲ ਵੱਡੀ ਗਿਣਤੀ ਦੇ ਅਫ਼ਗਾਨਾਂ ਨਾਲ ਮੁਕਾਬਲਾ ਕਰ ਰਿਹਾ ਸੀ।