ਡੋਗਰਿਆਂ ਨੇ ਰੱਜ ਕੇ ਗਦਾਰੀ ਕੀਤੀ। ਅਕਤੂਬਰ ੧੮੪੮ ਵਿੱਚ ਅਰਜਨ ਸਿੰਘ, ਮੀਆਂ ਲੱਖਾ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਬਖਸ਼ੀ ਸੁੱਖਾ ਸਿੰਘ ੨੩ ਹਜਾਰ ਫ਼ੌਜ ਲੈ ਕੇ ਜੇਹਲਮ ਪਾਰ ਕਰ ਗਏ। ਫਿਰ ਇਹ ਗੁਜਰਾਤ ਵੱਲ ਵਧੇ। ਡੋਗਰਿਆਂ ਅਤੇ ਸੰਧਾਵਾਲੀਆਂ ਦੀ ਗਦਾਰੀ ਕਾਰਨ ਇਹ ਆਪਣੇ ਮਿਸ਼ਨ 'ਚ ਸਫਲ ਨਾ ਹੋਏ। ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਨੇ ਅਰਜਨ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਫੜਨਾ ਚਾਹਿਆ ਪਰ ਇਹ ਗੁਜਰਾਂਵਾਲੇ ੧੦੦ ਕੁ ਸਿਪਾਹੀਆਂ ਸਮੇਤ ਆਪਣੇ ਘਰ ਪਹੁੰਚ ਗਏ। ਉਪਰੰਤ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਨੇ ਅਰਜਨ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਪਕੜ ਕੇ ਲਾਹੌਰ ਲਿਆਉਣਾ ਚਾਹਿਆ। ਫੜਨ ਵਾਲਿਆਂ ਨੇ ਅਰਜਨ ਸਿੰਘ ਦੀ ਬਹਾਦਰੀ ਅਤੇ ਰੱਖਿਆ ਲਈ ਅਪਣਾਈ ਰਣਨੀਤੀ ਤੇ ਬੇਬਸੀ ਜ਼ਾਹਰ ਕੀਤੀ।

ਅੰਗਰੇਜ਼ ਸਿਪਾਹੀਆਂ ਨੇ ਘਰ ਦੀ ਦੀਵਾਰ ਤੋੜ ਕੇ ਜਦੋਂ ਅਰਜਨ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਫ਼ੜਨਾ ਚਾਹਿਆ ਤਾਂ ਅਰਜਨ ਸਿੰਘ ਦਲੇਰੀ ਨਾਲ ਲਲਕਾਰਦਾ ਹੋਇਆ ਘਰੋਂ ਘੋੜੇ ਤੇ ਨਿਕਲ ਗਿਆ ਅਤੇ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਦੇ ਹੱਥ ਨਹੀਂ ਆਇਆ। ਇਸ ਪਿੱਛੋਂ ਇਹ ਸੂਰਾ ਚੜ੍ਹਾਈ ਕਰ ਗਿਆ। ਇਸ ਨੇ ਅੰਤਮ ਸਵਾਸ ਕਿੱਥੇ ਲਏ? ਇਸ ਬਾਰੇ ਖੋਜ ਕਰਨ ਦੀ ਜ਼ਰੂਰਤ ਹੈ।

ਹਰੀ ਸਿੰਘ ਦੇ ਲੜਕੇ ਸਰਦਾਰ ਪੰਜਾਬ ਸਿੰਘ ਬਾਰੇ ਸੋਹਣ ਲਾਲ ਸੂਰੀ ਨੇ ਲਿਖਿਆ ਹੈ ਕਿ ੧੮੩੮ ਵਿੱਚ ਇਹਨਾਂ ਸਿੱਖ ਰਸਾਲੇ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਕੀਤੀ। ਉਪਰੰਤ ਆਪਣੇ ਭਰਾਵਾਂ ਨਾਲ ਕਿਸੇ ਵੀ ਜੰਗ ਵਿੱਚ ਇਸ ਦੇ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋਣ ਬਾਰੇ ਇਤਿਹਾਸਕਾਰਾਂ ਨੇ ਨਹੀਂ ਲਿਖਿਆ।

ਹਰੀ ਸਿੰਘ ਨਲੂਆ ਦੀਆਂ ਯਾਦਗਾਰਾਂ, ਜੰਗ-ਨਾਮੇ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਨਾਂ ਤੇ ਚੱਲ ਰਹੀਆਂ ਸੰਸਥਾਵਾਂ

ਸਰਦਾਰ ਹਰੀ ਸਿੰਘ ਦਾ ਜਨਮ ਗੁਜਰਾਂਵਾਲਾ ਵਿਖੇ ਕਸਿਆਰਾ ਬਾਜ਼ਾਰ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਇੱਥੇ ਇਹਨਾਂ ਦੇ ਵੱਡੇ-ਵਡੇਰਿਆਂ ਦੀ ਹਵੇਲੀ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਹੀ ਸੁੰਦਰ, ਮੀਨਾਕਾਰੀ ਵਾਲੇ ਆਕਰਸ਼ਕ ਖਿੜਕੀਆਂ ਅਤੇ ਦਰਵਾਜੇ ਸਨ। ਇਹ ਖਿੜਕਿਆਂ ਦਰਵਾਜੇ ਲਾਹ ਕੇ ਲਾਹੌਰ ਦੇ ਮਿਊਜ਼ੀਅਮ ਵਿੱਚ ਅੱਜ ਕਲ੍ਹ ਪਰਦਰਸ਼ਨੀ ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ ਰੱਖੇ ਹੋਏ ਹਨ। ਦੇਸ਼ ਦੀ ਵੰਡ ਸਮੇਂ ਭਾਵ ੧੯੪੭ ਵਿੱਚ ਇਹ ਹਵੇਲੀ ਲੁਧਿਆਣੇ ਦੇ ਮਸ਼ਹੂਰ ਹਕੀਮ ਹਫ਼ੀਜ਼ ਗੁਲਾਮ ਰਸੂਲ ਨੂੰ ਰਹਾਇਸ਼ ਲਈ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਸੀ।