ਨਵਾਬ ਦੇ ਭੈੜੇ ਅਤੇ ਵਿਰੋਧੀ ਕਾਰਨਾਮੇ ਦੇਖ ਕੇ ਖ਼ਾਲਸਾ ਫ਼ੌਜ ਨੇ ਮੁਲਤਾਨ ਸ਼ਹਿਰ ਘੇਰ ਕੇ ਕਬਜ਼ੇ ਵਿੱਚ ਕਰ ਲਿਆ। ਮੁਜ਼ਫਰ ਖਾਨ ਨੇ ਮੁਲਤਾਨ ਦੇ ਕਿਲ੍ਹੇ ਵਿੱਚ ਵੜ ਕੇ ਤੋਪਾਂ ਦੇ ਗੋਲਿਆਂ ਦੇ ਮੂੰਹ ਖ਼ਾਲਸਾ ਫ਼ੌਜਾਂ ਵੱਲ ਖੋਲ੍ਹ ਦਿੱਤੇ। ਕਈ ਦਿਨ ਜੰਗ ਚੱਲੀ ਤੇ ਸਿੰਘਾਂ ਦਾ ਕਾਫੀ ਨੁਕਸਾਨ ਹੋਇਆ। ਮੁਲਤਾਨ ਦਾ ਇਹ ਕਿਲ੍ਹਾ ਸੰਨ ੧੬੪੦ ਵਿੱਚ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਸ਼ਾਹ ਜਹਾਨ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਸ਼ਹਿਜ਼ਾਦਾ ਮੁਰਾਦ ਬਖਸ਼ ਨੇ ਬਣਾਇਆ ਸੀ। ਇਤਿਹਾਸ ਅੰਦਰ ਇਹ ਕਿਲ੍ਹਾ ਹਿੰਦ ਦੇ ਮਸ਼ਹੂਰ ਪੱਕਿਆਂ ਤੇ ਮੁੱਖ ਕਿਲ੍ਹਿਆਂ ਵਿੱਚ ਗਿਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। ਸਿੰਘਾਂ ਨੇ ਕਿਲ੍ਹੇ ਤੇ ਜ਼ੋਰਦਾਰ ਹਮਲੇ ਕੀਤੇ ਪਰ ਪਕਿਆਈ ਕਰ ਕੇ ਅਤੇ ਦਰਵਾਜ਼ਿਆਂ ਤੇ ਚੰਗੇ ਮਾਰਕੇ ਦੀਆਂ ਤੋਪਾਂ ਬੀੜੀਆਂ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਅੰਦਰ ਨਾ ਵੜ ਸਕੇ। ਲੜਾਈ ਲੰਬੀ ਅਤੇ ਵਧੇਰੇ ਨੁਕਸਾਨ ਹੁੰਦਾ ਦੇਖ ਮਹਾਰਾਜੇ ਨੇ ਆਪਣੇ ਬਹਾਦਰਾਂ ਅੱਗੇ ਪੁਕਾਰ ਕੀਤੀ, "ਸਿੰਘੋ! ਹੁਣ ਕੁਰਬਾਨੀ ਦਾ ਸਮਾਂ ਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਮੈਂ ਨੀ ਚਾਹੁੰਦਾ ਮੇਰੇ ਯੋਧੇ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮੌਤ ਦੇ ਮੂੰਹ ਵਿੱਚ ਪਈ ਜਾਣ। ਹੁਣ ਜਿਤਨਾ ਚਿਰ ਬਰੂਦ ਦੀਆਂ ਸੁਰੰਗਾਂ ਕਿਲ੍ਹੇ ਦੀਆਂ ਕੰਧਾਂ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਵਿਛੌਂਦੇ ਅਤੇ ਕੰਧਾਂ ਨਹੀਂ ਤੋੜਦੇ ਅੰਦਰ ਜਾਣਾ ਅੱਤ ਮੁਸ਼ਕਲ ਹੈ। ਮਿੱਤਰੋ ਕੌਣ ਕੌਣ ਜਾਨ ਦੇਣ ਨੂੰ ਤਿਆਰ ਹੈ? ਮੈਂ ਖੁਦ ਤੁਹਾਡੇ ਨਾਲ ਇਸ ਕੰਮ ਵਿੱਚ ਹਿੱਸਾ ਲਵਾਂਗਾ, ਮਰਨ ਦੀ ਪਰਵਾਹ ਨਹੀਂ"। ਇਹ ਸੁਣਨ ਦੀ ਦੇਰ ਸੀ ਕਿ ਸਭਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਹਰੀ ਸਿੰਘ ਨਲੂਆ ਦੌੜ ਕੇ ਮਹਾਰਾਜੇ ਦੇ ਅੱਗੇ ਆ ਖਲੋਤਾ ਅਤੇ ਅਦਬ ਨਾਲ ਆਖਿਆ, "ਹਜ਼ੂਰ! ਮੈਂ ਇਹ ਫ਼ਰਜ਼ ਪੂਰਾ ਕਰਾਂਗਾ ਪਰ ਤੁਹਾਨੂੰ ਇਸ ਕੰਮ ਨਹੀਂ ਜਾਣ ਦੇਣਾ। ਤੁਹਾਡੀ ਕੌਮ ਨੂੰ ਵੱਡੀ ਲੋੜ ਹੈ"। ਇਸ ਦੇ ਨਾਲ ਹੀ ਸਰਦਾਰ ਨਿਹਾਲ ਸਿੰਘ ਅਟਾਰੀ ਵਾਲਾ ਅਤੇ ਸਰਦਾਰ ਅਤਰ ਸਿੰਘ ਵਰਗੇ ਸ਼ੇਰਿ-ਏ-ਦਿਲ ਸੂਰਮੇ ਮਹਾਰਾਜਾ ਸਾਮ੍ਹਣੇ ਕੁਰਬਾਨੀ ਲਈ ਆ ਖਲੋਤੇ। ਪ੍ਰੇਮ ਸਿੰਘ ਹੋਤੀ ਮਰਦਾਨ ਨੇ ਇਹਨਾਂ ਸੂਰਮਿਆਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ੭੫ ਲਿਖੀ ਹੈ।

ਇਹ ਅਣਖੀ ਸੂਰੇ ਬਰੂਦ ਵਗੈਰਾ ਲੈ ਕੇ 'ਵਾਹਿਗੁਰੂ ਜੀ ਕਾ ਖਾਲਸਾ, ਵਾਹਿਗੁਰੂ ਜੀ ਕੀ ਫ਼ਤਹਿ'॥ ਦੇ ਜੈਕਾਰੇ ਗਜਾਉਂਦੇ ਬਿਜਲੀ ਦੀ ਕੜਕ ਵਾਂਗ ਕਿਲ੍ਹੇ ਦੀ ਦੀਵਾਰ ਕੋਲ ਪਹੁੰਚੇ। ਇਹ ਦੇਖ ਕੇ ਨਵਾਬ ਦੀਆਂ ਫ਼ੌਜਾਂ ਨੇ ਇਹਨਾਂ ਤੇ ਗੋਲੀਆਂ ਵਰਸਾਉਣੀਆਂ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤੀਆਂ। ਪਰ ਇਹ ਯੋਧੇ ਗੋਲੀਆਂ ਦੀ ਬੁਛਾੜ ਵਿੱਚ ਸੁਰੰਗਾਂ ਵਿਛਾਉਂਦੇ ਰਹੇ ਅਤੇ ਕਈ ਮੌਤ ਦੇ ਮੂੰਹ 'ਚ ਚਲੇ ਗਏ। ਅਖੀਰ ਆਪਣਾ ਕੰਮ ਪੂਰਾ ਕਰਕੇ ਜਦ ਬਰੂਦ ਦੇ ਪਲੀਤਿਆਂ ਨੂੰ ਅੱਗ ਲਗਾਈ ਤਾਂ ਕਿਲ੍ਹੇ ਦੀ ਕੰਧ ਵਿੱਚ ਬਰੂਦ ਫਟਣ ਕਾਰਨ ਪਾੜ ਪਿਆ ਦਿਖਾਈ ਦਿੱਤਾ ਆਲੇ ਦੁਆਲੇ ਧੂੰਆਂ ਤੇ