ਲਈ ਮਾਨੋ ਇਹ ਮੁੱਖ ਦੁਆਰ ਸੀ। ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਦੇ ਸਮੇਂ ਇਸ ਕਿਲ੍ਹੇ ਉੱਪਰ ਜਹਾਨ ਦਾਦ ਖਾਨ ਦਾ ਕਬਜ਼ਾ ਸੀ। ਮਹਾਰਾਜੇ ਦੀ ਬੁੱਧੀ ਬਹੁਤ ਤੀਖਣ ਅਤੇ ਸੋਚ-ਦੂਰ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਵਾਲੀ ਸੀ। ਸਰਦਾਰਾਂ ਨਾਲ ਸੋਚ ਵਿਚਾਰ ਕਰ ਕੇ ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਕਿਹਾ ਕਿ ਜਿਤਨਾ ਚਿਰ ਤੱਕ ਆਪਾਂ ਅਟਕ ਦੇ ਕਿਲ੍ਹੇ ਤੇ ਕਬਜ਼ਾ ਨਹੀਂ ਕਰ ਲੈਂਦੇ ਉਤਨਾਂ ਚਿਰ ਅਫਗਾਨਾਂ ਨੂੰ ਪੰਜਾਬ ਅੰਦਰ ਦਾਖਲ ਹੋਣ ਤੋਂ ਰੋਕ ਨਹੀਂ ਸਕਾਂਗੇ ਅਤੇ ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਅਮਨ-ਅਮਾਨ ਵੀ ਉਤਨਾ ਚਿਰ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦਾ। ਇੰਞ ਅਕਲ ਤੋਂ ਕੰਮ ਲੈਂਦਿਆਂ ਮਹਾਰਾਜੇ ਨੇ ਅਟਕ ਕਿਲ੍ਹੇ ਤੇ ਕਬਜ਼ਾ ਕਰਨ ਲਈ ਦੀਵਾਨ ਮੋਹਕਮ ਚੰਦ ਅਤੇ ਸਰਦਾਰ ਹਰੀ ਸਿੰਘ ਨਲੂਏ ਨੂੰ ਬੀੜਾ ਚੁੱਕਣ ਲਈ ਆਖਿਆ।

ਹੁਕਮ ਮਿਲਣ ਦੀ ਦੇਰ ਸੀ ਕਿ ਖਾਲਸਾ ਫ਼ੌਜਾਂ ਹਰੀ ਸਿੰਘ ਦੀ ਕਮਾਨ ਹੇਠ ਬੜੇ ਜ਼ੋਰ ਅਤੇ ਸ਼ੋਰ ਨਾਲ ਅਟਕ ਵੱਲ ਨੂੰ ਚੜ੍ਹੀਆਂ ਜਿਹਲਮ ਦਰਿਆ ਪਾਰ ਕਰ ਕੇ ਇਹ ਪੰਜਾ ਸਾਹਿਬ ਤੋਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਬਰਹਾਨ ਦੇ ਮੈਦਾਨ ਵਿੱਚ ਪਹੁੰਚ ਗਈਆਂ। ਉਧਰੋਂ ਬਹਾਦਰ ਫ਼ਤਹਿ ਖ਼ਾਨ ਵਜ਼ੀਰ ਆਪਣੇ ਭਾਈ ਨਿਡਰ ਦੋਸਤ ਮੁਹੰਮਦ ਖ਼ਾਨ ਨੂੰ ਨਾਲ ਲੈ ਕੇ ੧੫ ਹਜ਼ਾਰ ਅਫ਼ਗਾਨਾਂ ਨਾਲ ਹਜ਼ਰੋ ਦੇ ਲਾਗੇ ਸ਼ਮਸ਼ਬਾਦ ਦੇ ਮੈਦਾਨ ਵਿੱਚ ਆ ਡਟਿਆ।

ਧੌਂਸਿਆਂ ਦੀ ਗੂੰਜ ਨਾਲ ੧੨ ਜੁਲਾਈ ੧੮੧੩ ਨੂੰ ਸਵੇਰੇ ਹੀ ਜੰਗ ਆਰੰਭ ਹੋ ਗਈ। ਤੋਪਾਂ ਦਿਆਂ ਗੋਲਿਆਂ ਅਤੇ ਬੰਦੂਕਾਂ ਦੀਆਂ ਚੱਲ ਰਹੀਆਂ ਤੜਾ-ਤੜ ਗੋਲੀਆਂ ਨਾਲ ਜੰਗੇ ਮੈਦਾਨ ਧੂੰਆ ਧਾਰ ਹੋ ਗਿਆ। ਸੂਰਮਿਆਂ ਵੱਲੋਂ ਚਾਰੇ ਪਾਸੇ ਮਾਰ ਲਉ ਮਾਰ ਲਉ ਦੀ ਆਵਾਜ ਸੁਣਾਈ ਦੇਣ ਲੱਗੀ। ਜਿਉਂ ਜਿਉਂ ਧੁੱਪ ਕੜਕਣ ਲੱਗੀ ਤਿਵੇਂ ਤਿਵੇਂ ਜੰਗ ਅੰਦਰ ਗਰਮੀ ਵਧ ਰਹੀ ਸੀ। ਦੋਹਾਂ ਪਾਸਿਆਂ ਦੇ ਫੱਟੜ ਪਏ ਸੂਰਮੇ ਪਾਣੀ ਦੀ ਪੁਕਾਰ ਕਰ ਰਹੇ ਸਨ ਅਤੇ ਵੱਡੇ ਫੱਟ ਲੱਗਣ ਕਾਰਨ ਕੋਈ ਹਾਏ ਹਾਏ ਆਖ ਰਿਹਾ ਸੀ ਤੇ ਕੋਈ ਪ੍ਰਾਣ ਤਿਆਗ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਸਾਰਾ ਦਿਨ ਲੋਹੇ ਤੇ ਲੋਹਾ ਖੜਕਦਾ ਰਿਹਾ ਅਤੇ ਦਿਨ ਦੇ ਛਪਾਅ ਨਾਲ ਲੜਾਈ ਬੰਦ ਹੋਣ ਦਾ ਬਿਗਲ ਵੱਜ ਗਿਆ।

ਰਾਤ ਹੋ ਗਈ ਜੋ ਵੀ ਖਾਣ ਨੂੰ ਮਿਲਿਆ ਖਾ ਕੇ ਥੱਕੇ ਟੁੱਟੇ ਕਈ ਧਰਤੀ ਤੇ ਹੀ ਲੇਟ ਗਏ, ਕਈ ਘੋੜਿਆਂ ਦੀਆਂ ਕਾਠੀਆਂ ਤੇ ਹੀ ਸੌਂਅ ਗਏ ਪਰ ਹਰੀ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਮੋਹਕਮ ਚੰਦ ਮੁਖੀ ਸਰਦਾਰਾਂ ਨੂੰ ਇਕੱਠੇ ਕਰ ਕੇ ਦੂਜੇ ਦਿਨ ਹੋਣ ਵਾਲੀ ਜੰਗ ਦੀਆਂ ਸਕੀਮਾਂ ਬਨਾਉਣ 'ਚ ਜੁੱਟ ਗਏ। ਨਿਸ਼ਾਨਾ ਇੱਕੋ ਹੀ ਹੈ। ਕਿਲ੍ਹੇ ਤੇ ਕਾਬਜ਼ ਕਿਵੇਂ ਹੋਣਾ ਹੈ? ਮਰਨ ਦੀ ਮਨਾਂ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਪਰਵਾਹ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਪਹੁ-ਫੁਟਾਲਾ