ਹੋਇਆ, ਸਿੰਘ ਉੱਠੇ, ਬਾਣੀ ਪੜ੍ਹੀ ਅਤੇ ਸਿੰਘਾਂ ਦੀ ਚੜ੍ਹਦੀ ਕਲਾ ਅਤੇ ਕਿੱਲ੍ਹੇ ਉੱਪਰ ਫ਼ਤਹਿ ਪਾਉਣ ਲਈ ਅਰਦਾਸ ਕੀਤੀ। ਸੂਰਜ ਚੜ੍ਹਦਿਆਂ ਹੀ ਗਾਜ਼ੀ ਅਲੀ ਅਲੀ ਕਰ ਕੇ ਸਿੰਘਾਂ ਤੇ ਟੁੱਟ ਪਏ ਸਿੰਘ ਵੀ ਬੋਲੇ ਸੋ ਨਿਹਾਲ, ਸਤਿ ਸ੍ਰੀ ਅਕਾਲ ਦੇ ਜੈਕਾਰੇ ਗਜਾਉਂਦੇ ਅਸਮਾਨੀ ਬਿਜਲੀ ਵਾਂਗ ਮੁਗਲ ਫ਼ੌਜਾਂ ਤੇ ਜਾ ਵਰ੍ਹੇ। ਮਰੋ ਜਾਂ ਅੱਗੇ ਵਧੋ ਸਿੰਘਾਂ ਲਈ ਨਲੂਏ ਦਾ ਫੁਰਮਾਨ ਸੀ। ਸਰਦਾਰ ਨਲੂਆ ਆਪ ਵੈਰੀ ਦੇ ਦਲਾਂ ਵਲ ਪਾਣੀ ਦੇ ਹੜ੍ਹ ਵਾਂਗ ਅੱਗੇ ਵਧ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਇਸ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਮੌਤ ਦੇ ਸਵਾਲ ਵਿੱਚ ਦੋਹਾਂ ਦਲਾਂ ਦੇ ਸੂਰਮੇ ਕੋਈ ਕਸਰ ਬਾਕੀ ਨਹੀਂ ਸੀ ਛੱਡ ਰਹੇ। ਪਰ ਰੱਬੀ ਭਾਣਾ ਐਸਾ ਵਰਤਿਆ ਕਿ ਸਿੰਘਾਂ ਦੇ ਜ਼ੋਸ਼ ਅੱਗੇ ਮੁਗਲਾਂ ਦੇ ਹੋਸ਼ ਉੱਡ ਗਏ। ਖ਼ਾਲਸੇ ਦਾ ਪਲੜਾ ਭਾਰੀ ਪੈ ਗਿਆ। ਸਰਦਾਰ ਜਸਵੰਤ ਸਿੰਘ ਮੋਕਲ ਨੇ ਦੋਸਤ ਮੁਹੰਮਦ ਖਾਨ ਤੇ ਐਸੀ ਤਲਵਾਰ ਚਲਾਈ ਕਿ ਇਹ ਘੋੜੇ ਤੋਂ ਡਿਗ ਪਿਆ। ਇਹ ਸਮਝ ਕੇ ਕਿ ਖਾਨ ਮਾਰਿਆ ਗਿਆ ਹੈ ਮੁਗਲ ਫ਼ੌਜ ਮੈਦਾਨ ਛੱਡ ਕੇ ਜੰਗੇ ਮੈਦਾਨ 'ਚੋਂ ਭੱਜਣ ਲੱਗੀ। ਉਸੇ ਸਮੇਂ ਸਰਦਾਰ ਹਰੀ ਸਿੰਘ ਸੈਨਿਕਾਂ ਸਮੇਤ ਅਟਕ ਕਿਲ੍ਹੇ ਵਲ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਵਧਿਆ। ਸਿੰਘਾਂ ਨੂੰ ਝੱਖੜ ਦੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵਧ ਦੇ ਦੇਖ ਕੇ ਕਿਲ੍ਹੇ ਵਿੱਚ ਮੌਜੂਦ ਅਫ਼ਗਾਨਾਂ ਦੇ ਤੋਤੇ ਉੱਡ ਗਏ ਅਤੇ ਇਹ ਜਾਨਾਂ ਬਚਾਉਣ ਲਈ ਤੋਤਿਆਂ ਵਾਂਗ ਬਿਨਾ ਮੁਕਾਬਲੇ ਕਿਲ੍ਹੇ 'ਚੋਂ ਉੱਡ ਨਿਕਲੇ। ਸਰਦਾਰ ਨਲੂਏ ਨੇ ਕਿਲ੍ਹੇ ਤੇ ਕਬਜ਼ਾ ਕਰ ਕੇ ਖਾਲਸਈ ਝੰਡੇ ਝੁਲਾ ਦਿੱਤੇ। ਅਫ਼ਗਾਨਾਂ ਉੱਤੇ ਖ਼ਾਲਸੇ ਦੀ ਇਹ ਪਹਿਲੀ ਅਤੇ ਮੁੱਖ ਫ਼ਤਹਿ ਸੀ।

ਇਸ ਜਿੱਤ ਦੀ ਖੁਸ਼ੀ ਵਿੱਚ ਲਾਹੌਰ, ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਅਤੇ ਬਟਾਲਾ ਆਦਿ ਸ਼ਹਿਰਾਂ ਵਿੱਚ ਦੀਪਮਾਲਾ ਕੀਤੀ ਗਈ। ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਸਰਦਾਰਾਂ ਅਤੇ ਸੈਨਿਕਾਂ ਨੂੰ ਇਸ ਜਿੱਤ ਕਾਰਨ ਵੱਡੀਆਂ ਜਾਗੀਰਾਂ, ਖਿੱਲਤਾਂ ਅਤੇ ਧਨ ਦੀ ਬਖਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੀ। ਸੱਯਦ ਮੁਹੰਮਦ ਲਤੀਫ਼ ਨੇ 'History of the Punjab' ਵਿੱਚ ਪੰਨਾ ੩੯੭ ਤੇ ਲਿਖਿਆ ਹੈ ਕਿ ਇਸ ਜਿੱਤ ਦੇ ਦਿਨ ਤੋਂ ਅਫਗਾਨਾਂ ਦੇ ਦਿਲਾਂ ਅੰਦਰ ਖ਼ਾਲਸੇ ਦੀ ਬਹਾਦਰੀ ਦਾ ਐਸਾ ਸਿੱਕਾ ਬੈਠਾ ਕਿ ਅੱਗੇ ਨੂੰ ਖਾਲਸਾ ਸਦਾ ਲਈ ਅੱਗੇ ਵਧਦਾ ਗਿਆ।

ਰਾਜੌਰੀ ਅਤੇ ਭਿੰਬਰ ਦੀ ਜਿੱਤ

ਵਜ਼ੀਰ ਫ਼ਤਹਿ ਖ਼ਾਨ ਰਾਜੌਰੀ ਅਤੇ ਭਿੰਬਰ ਦੇ ਇਲਾਕਿਆਂ ਵਿੱਚ ਰਈਸਾਂ ਨੂੰ ਸਿੱਖ ਰਾਜ ਵਿਰੁੱਧ ਉਕਸਾ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਲੁੱਟਣ ਲਈ ਇਸ ਨੇ ਚੋਰਾਂ, ਡਾਕੂਆਂ ਅਤੇ ਠੱਗਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਖੁਲ੍ਹ ਦਿੱਤੀ ਹੋਈ ਸੀ। ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਨੂੰ