ਦਿੱਤੀ। ਕਿਲ੍ਹੇ ਅੰਦਰ ਨਵਾਬ ਦੇ ਗਾਜੀ ਵੀ ਪੂਰੀ ਸਾਵਧਾਨੀ ਵਰਤਣ ਲੱਗੇ। ਜਿੱਥੇ ਕਿਤੇ ਕੰਧ ਟੁੱਟਦੀ ਸੀ ਉਹ ਬੋਰੀਆਂ ਨਾਲ ਸੁਰਾਖ ਇੱਕੇ ਦਮ ਭਰ ਦਿੰਦੇ ਸਨ। ਚੌਥੇ ਦਿਨ ਖ਼ਾਲਸਾ ਫ਼ੌਜ ਲਾਹੌਰੀ ਦਰਵਾਜਾ ਤੋੜਨ ਵਿੱਚ ਸਫ਼ਲ ਹੋ ਗਈ। ਸਰਦਾਰ ਨਲਵੇ ਦਾ ਦਸਤਾ ਪਾਣੀ ਦੇ ਹੜ੍ਹ ਵਾਂਗ ਸ਼ਹਿਰ 'ਚ ਜਾ ਵੜਿਆ। ਨਵਾਬ ਦੀ ਫ਼ੌਜ ਨੇ ਤਕੜਾ ਮੁਕਾਬਲਾ ਕੀਤਾ। ਭਾਵੇਂ ਅਫ਼ਗਾਨ ਸਰੀਰਾਂ ਦੇ ਤਕੜੇ ਅਤੇ ਕੱਦਾਵਰ ਸਨ ਪਰ ਜੋਸ਼, ਸੰਜਮ ਅਤੇ ਸਾਹਸਹੀਣ ਸਨ। ਇਹ ਰੱਖਿਅਕ ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ ਲੜ ਰਹੇ ਸਨ ਜਦ ਕਿ ਸਿੰਘ ਹਮਲਾਵਰ ਵਜੋਂ ਉਤਸ਼ਾਹ ਵਿੱਚ ਆ ਕੇ ਜੂਝ ਰਹੇ ਸਨ। ਛੇਕੜ ਸਿੰਘਾਂ ਨੇ ਕਾਫੀ ਕਟਾ-ਵੱਢੀ ਪਿੱਛੋਂ ਸ਼ਹਿਰ ਤੇ ਕਬਜ਼ਾ ਜਮਾ ਲਿਆ। ਪਰ ਨਵਾਬ ਮੁਜੱਫ਼ਰ ਖ਼ਾਨ ਗਾਜ਼ੀਆਂ ਨੂੰ ਲੈ ਕੇ ਮੁਲਤਾਨ ਦੇ ਕਿਲ੍ਹੇ ਵਿੱਚ ਜਾ ਵੜਿਆ। ੮ ਫ਼ਰਵਰੀ ਨੂੰ ਸਰਦਾਰਾਂ ਨੇ ਸਲਾਹ ਮਸ਼ਵਰੇ ਪਿੱਛੋਂ ਕਿਲ੍ਹੇ ਨੂੰ ਘੇਰ ਲਿਆ। ਇਹ ਕਿਲ੍ਹਾ ਹਿੰਦ ਦੇ ਮਸ਼ਹੂਰ ਪੱਕਿਆਂ ਕਿਲ੍ਹਿਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਨਾਮੀ ਕਿਲ੍ਹਾ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। ਇਸ ਦੀਆਂ ਦੀਵਾਰਾਂ ੪੦ ਫੁੱਟ ਉੱਚੀਆਂ ਅਤੇ ੬ ਫੁੱਟ ਚੌੜੀਆਂ ਸਨ। ਕਿਲ੍ਹੇ ਅੰਦਰ ਅੰਨ ਪਾਣੀ ਵੀ ਨਵਾਬ ਨੇ ਬਹੁਤ ਜਮ੍ਹਾ ਕੀਤਾ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਕਿਲ੍ਹੇ ਉੱਪਰ ਬੀੜੀਆਂ ਤੋਪਾਂ ਵੀ ਆਲ੍ਹਾ ਦਰਜ਼ੇ ਦੀਆਂ ਤੇ ਦੂਰ ਤੱਕ ਮਾਰ ਕਰਨ ਵਾਲੀਆਂ ਸਨ। ਇਸ ਲਈ ਕਿਲ੍ਹੇ ਨੂੰ ਸਰ ਕਰਨਾ ਕੋਈ ਸੌਖੀ ਗੱਲ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਸਿੰਘ ਕਿਲ੍ਹੇ ਦੇ ਸਹੀ ਟਿਕਾਣਿਆਂ ਤੇ ਨਿੱਤ ਗੋਲਾਬਾਰੀ ਕਰਦੇ ਰਹੇ। ਘੇਰੇ ਨੂੰ ੩ ਮਹੀਨੇ ਦਾ ਸਮਾਂ ਬੀਤ ਗਿਆ। ਗਰਮੀ ਰੁੱਤ ਕਾਰਨ ਹੈਜ਼ੇ ਦੀ ਬੀਮਾਰੀ ਵੀ ਫ਼ੌਜ ਵਿੱਚ ਫੈਲ ਗਈ।

੨ ਜੂਨ ਵਾਲੇ ਦਿਨ ੮੦ ਘੰਟਿਆਂ ਦੀ ਲਗਾਤਾਰ ਬੰਬਾਰੀ ਮਗਰੋਂ, ਆਖਿਰ ਕਿਲ੍ਹੇ ਦੀ ਦੀਵਾਰ ਵਿੱਚ ਵੱਡੇ ਮਘੋਰੇ ਹੋ ਗਏ। ਗੁਲਾਮ ਜਿਲਾਨੀ ਜੋ ਗਾਜ਼ੀਆਂ ਦਾ ਜਾਸੂਸ ਸੀ ਉਸ ਨੇ ਆਪਣੀ ਪੁਸਤਕ 'ਜੰਗੇ-ਮੁਲਾਨਾ' ਵਿੱਚ ਇਸ ਨੂੰ ਲੂੰ ਕੰਡੇ ਖੜ੍ਹੇ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਸਾਕਾ ਲਿਖਿਆ ਹੈ। ਉਹ ਲਿਖਦਾ ਹੈ ਕਿ ਸਿੱਖਾਂ ਦੀਆਂ ਤੋਪਾਂ ਨੇ ਖਿਜ਼ਰੀ ਗੇਟ ਨੇੜੇ ਤਬਾਹੀ ਮਚਾਈ ਹੋਈ ਸੀ। ਕੰਧ ਤੋੜਨ ਲਈ ਸਿਰਫ ਥੋੜ੍ਹੇ ਹੀ ਗੋਲਿਆਂ ਦੀ ਹੋਰ ਲੋੜ ਸੀ ਕਿ ਅਚਾਨਕ ਤੋਪ ਦਾ ਇੱਕ ਪਹੀਆ ਟੁੱਟ ਗਿਆ ਤੇ ਤੋਪ ਨਾਕਾਰਾ ਹੋ ਗਈ। ਤੋਪ ਨੂੰ ਠੀਕ ਕਰਨ ਲਈ ਕਾਫੀ ਸਮੇਂ ਦੀ ਲੋੜ ਸੀ ਪਰ ਉਸ ਸਮੇਂ ਇੱਕ ਇੱਕ ਮਿੰਟ ਅਤੇ ਇੱਕ ਇੱਕ ਗੋਲਾ ਬੜੀ ਕੀਮਤ ਰਖਦਾ ਸੀ। ਤੋਪ ਕੋਲ ਸ਼ੋਰ ਮੱਚਣ ਕਾਰਨ ਗੁਲਾਮ ਜਿਲਾਨੀ ਦੇਖਣ ਆ ਗਿਆ ਕਿ ਰੌਲਾ ਕਿਉਂ ਪੈ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਉਹ ਲਿਖਦਾ ਹੈ ਕਿ ਤੋਪ ਕਮਾਂਡਰ ਉੱਚੀ ਉੱਚੀ ਕਹਿ ਰਿਹਾ ਸੀ ਕਿ ਜੇ ਕੰਮ ਫ਼ਤਹਿ ਕਰਨਾ ਹੈ ਤਾਂ ਇੱਕੋ ਹੀ ਚਾਰਾ ਹੈ ਕਿ ਟੁੱਟੇ ਪਹੀਏ ਦੀ ਥਾਂ ਇਕੱਲਾ