ਇਕੱਲਾ ਸਿੰਘ ਆ ਕੇ ਮੋਢਾ ਦਵੇ। ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਇਹ ਕੰਮ ਮੈਂ ਕਰਾਂਗਾ। ਕਮਾਂਡਰ ਦੇ ਕਹਿਣ ਤੇ ਸਿੰਘਾਂ ਦੀ ਕਤਾਰ ਲੱਗ ਗਈ। ਜਿਲਾਨੀ ਲਿਖਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਦੇਖ ਕੇ ਮੈਂ ਹੈਰਾਨ ਹੋ ਗਿਆ। ਸੋਚਿਆ ਪਤਾ ਨਹੀਂ ਸਿੰਘਾਂ ਨੂੰ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਗੁਰੂ ਨੇ ਕੀ ਛਕਾਇਆ ਹੋਇਆ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਮਰਨ ਤੋਂ ਰਤੀ ਭਰ ਵੀ ਨਹੀਂ ਡਰਦੇ। ਮੇਰੇ ਦੇਖਦੇ ਦੇਖਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਕਮਾਂਡਰ ਨੇ ਤੋਪ ਦੇ ਟੁੱਟੇ ਪਹੀਏ ਵਾਲੇ ਪਾਸੇ ਮੋਢਾ ਦਿੱਤਾ। ਇੱਕ ਸਿੱਖ ਨੇ ਤੋਪ ਚਲਾਈ ਤੇ ਜਿਵੇਂ ਹੀ ਗੋਲਾ ਨਿਕਲ ਕੇ ਕੰਧ ਵਿੱਚ ਜਾ ਵੱਜਿਆ ਕਮਾਂਡਰ ਵੀ ਨਾਲ ਹੀ ਸ਼ਹੀਦ ਹੋ ਗਿਆ। ਇੰਞ ਗਿਆਰਾਂ ਸਿੰਘ ਸ਼ਹੀਦੀਆਂ ਪਾ ਗਏ। ਇਹ ਕੰਧ ਪਾੜ ਕੇ ਹੀ ਹਟੇ। ਅੱਗੇ ਚੱਲ ਕੇ ਇਹ ਲਿਖਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਸਾਕਾ ਦੇਖ ਕੇ ਮੇਰਾ ਦਿਲ ਹਿੱਲ ਗਿਆ ਕਿ ਕਿਵੇਂ ਇਹਨਾਂ ਨੇ ਜਾਨਾਂ ਵਾਰੀਆਂ। ਪ੍ਰਭਾਵਤ ਹੋ ਕੇ ਮੈਨੂੰ ਵੀ ਜੋਸ਼ ਆਇਆ ਕਿ ਮੈਂ ਵੀ ਤੋਪ ਥੱਲੇ ਮੋਢਾ ਦਵਾਂ ਪਰ ਸੋਚਿਆ ਜੇਕਰ ਮੈਂ ਵੀ ਸ਼ਹੀਦ ਹੋ ਗਿਆ ਤਾਂ ਇਸ ਦਿਲ-ਵਿੰਨਵੇਂ ਸਾਕੇ ਨੂੰ ਦੁਨੀਆਂ ਸਾਮ੍ਹਣੇ ਹੋਰ ਕੌਣ ਰੱਖੇਗਾ। ਸਿੱਖਾਂ ਦੀ ਕੁਰਬਾਨੀ ਦੀ ਇਹ ਬੇਮਿਸਾਲ ਕਹਾਣੀ ਹੈ।

ਇਹ ਜੰਗ ਕਾਫੀ ਲੰਬੀ ਹੋਣ ਕਰ ਕੇ ਖ਼ਾਲਸੇ ਦੀ ਪਤ ਨੂੰ ਬਚਾਉਣ ਲਈ ਅਕਾਲੀ ਫੂਲਾ ਸਿੰਘ ਵੀ ਕੌਮੀ ਪਿਆਰ ਸਦਕਾ ਮੁਲਤਾਨ ਪਹੁੰਚ ਗਿਆ ਸੀ। ਜਿਉਂ ਹੀ ਕਿਲ੍ਹੇ ਦੀ ਦੀਵਾਰ ਵਿੱਚ ਪਾੜ ਪਿਆ ਇਹ ਕੌਮੀ ਪਰਵਾਨਾ ਅਤੇ ਗੁਰਮਤਿ ਦਾ ਦੀਵਾਨਾ ਸਿੰਘਾਂ ਨੂੰ ਨਾਲ ਲੈ ਮਾਰੋ ਮਾਰ ਕਰਦਾ ਕਿਲ੍ਹੇ ਅੰਦਰ ਜਾ ਵੜਿਆ। ਕਿਲ੍ਹੇ ਅੰਦਰ ਆਹਮੋ-ਸਾਹਮਣੇ ਦੀ ਹੱਥੋਪਾਈ ਦੀ ਲੜਾਈ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਇਤਨਾ ਭਾਰੀ ਖੂਨ-ਖਰਾਬਾ ਹੋਇਆ ਜਿਹੜਾ ਕਈ ਸਾਲ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਯਾਦ ਬਣਿਆ ਰਿਹਾ। ਸੂਰਮੇ ਸਰਦਾਰ ਹਰੀ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਦੂਜੇ ਸਿਰਕੱਢ ਸਰਦਾਰਾਂ ਨੇ ਗਾਜ਼ੀਆਂ ਦੇ ਛੱਕੇ ਛੁਡਾ ਦਿੱਤੇ। ਇਸ ਕਟਾ ਵੱਢੀ ਵਿੱਚ ਨਵਾਬ ਮੁਜੱਫਰ ਖਾਨ ਸਣੇ ਉਸ ਦੇ ਪੰਜ ਪੁੱਤ ਮਾਰੇ ਗਏ ਅਤੇ ਬਾਕੀ ਦੇ ਤਿੰਨ ਪੁੱਤਰ ਸਰਫ਼ਰਾਜ਼ ਖ਼ਾਨ, ਜ਼ੁਲਫਕਾਰ ਖਾਨ ਅਤੇ ਅਮੀਰ ਖਾਂ ਬਚੇ ਜੋ ੩੦੦ ਅਫ਼ਗਾਨਾਂ ਸਮੇਤ ਸਿੰਘਾਂ ਨੇ ਕੈਦੀ ਬਣਾ ਲਏ। ਇਸ ਜੰਗ ਵਿੱਚ ੧੨ ਹਜਾਰ ਅਫ਼ਗਾਨ ਅਤੇ ੪ ਹਜਾਰ ਦੇ ਕਰੀਬ ਸਿੰਘ ਮਾਰੇ ਗਏ।

ਉਪਰੰਤ ਮੁਲਤਾਨ ਨੂੰ ਖੂਬ ਲੁੱਟਿਆ। ਕੰਵਰ ਖੜਕ ਸਿੰਘ ਨੇ ਜਿੱਤ ਪਿੱਛੋਂ ਕਿਲ੍ਹੇ ਵਿੱਚ ਦਾਖਲ ਹੋ ਕੇ ਨਕਦੀ ਧਨ, ਸੋਨਾ, ਚਾਂਦੀ ਹੋਰ ਕੀਮਤੀ ਮਾਲ ਜੋ ਸ਼ਾਹੀ ਖਜਾਨੇ ਚੋਂ ਹੱਥ ਲੱਗਿਆ ਉਸ ਦੀ ਸਾਂਭ ਸੰਭਾਲ ਕਰ ਕੇ ਲਾਹੌਰ ਪਹੁੰਚਾ ਦਿੱਤਾ। ਨਵਾਬ ਦੀ ਹੀਰੇ ਜੜਤ ਤਲਵਾਰ ਅਤੇ ਢਾਲ ਧੰਨਾ ਸਿੰਘ ਦੇ ਹੱਥ ਆਈ ਸੀ। ਜਦੋਂ