३

ਕਸ਼ਮੀਰ ਦੇ ਹਜ਼ਾਰੇ ਦੀਆਂ ਜਿੱਤਾਂ ਅਤੇ ਗਵਰਨਰੀ

ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ ਵਿੱਚ ਕਸ਼ਮੀਰ ਦੋ ਸ਼ਬਦਾਂ ਕਾ+ਸ਼ਮੀਰ ਦਾ ਸੰਜੋਗ ਹੈ।'ਕਾ' ਦਾ ਭਾਵ ਹੈ ਪਾਣੀ ਅਤੇ 'ਸ਼ਮੀਰ' ਖੁਸ਼ਕ ਧਰਤੀ ਨੂੰ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਕਸ਼ਮੀਰ ਦੀ ਧਰਤੀ ਬਹੁਤ ਉੱਚੀ ਨੀਵੀਂ ਹੈ ਅਤੇ ਵਿਚਕਾਰ ਜਿਹਲਮ ਦਰਿਆ ਵਗਦਾ ਹੈ। ਇਤਿਹਾਸ ਅੰਦਰ ਇਹ ਵਰਣਨ ਹੈ ਕਿ ਇੱਥੇ ਮਰੀਚੀ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਕਸ਼ਯਪ ਨਾਮੀ ਰਿਸ਼ੀ ਨੇ ਤਪ ਕੀਤਾ। ਇਸ ਨੇ ਬਾਰਾਮੂਲੇ ਪਾਸ ਇੱਕ ਪਹਾੜ ਵਿੱਚੋਂ ਰਸਤਾ ਬਣਵਾ ਕੇ ਸਤੀਸਰ ਦਾ ਪਾਣੀ ਪੰਜਾਬ ਵੱਲ ਵਗਾ ਦਿੱਤਾ। ਇਹ ਵਗ ਰਿਹਾ ਪਾਣੀ ਪਹਿਲਾਂ 'ਕਾਸੂਰ' ਅਤੇ ਪਿੱਛੋਂ ਜਿਹਲਮ ਨਾਮ ਨਾਲ ਜਾਣਿਆ ਜਾਣ ਲੱਗਾ। ਸਤੀਸਰ ਇੱਕ ਝੀਲ ਸੀ ਜਿਹੜੀ ੫੬ ਕੋਹ ਲੰਮੀ ਅਤੇ ੧੬ ਕੋਹ ਚੌੜੀ ਸੀ ਅਤੇ ਇਹ ਚਾਰੇ ਤਰਫੋਂ ਪਹਾੜਾਂ ਨਾਲ ਘਿਰੀ ਹੋਈ ਸੀ।

ਮਹਾਂ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਦਰਜ ਹੈ ਕਿ ਪਹਿਲੇ ਪਹਿਲ ਇੱਥੇ ਕੰਬੋਜਾਂ ਨੇ ਰਾਜ ਕੀਤਾ। ਉਸ ਉਪਰੰਤ ਹੋਰ ਰਾਜੇ ਹੋਏ ਅਤੇ ਚੌਧਵੀਂ ਸਦੀ ਵਿੱਚ ਪਹਿਲਾਂ ਮੁਸਲਿਮ ਪਖਤੂਨ ਰਾਜਾ ਸ਼ਾਮ-ਉ-ਦੀਨ ਸ਼ਾਹ ਮੀਰ ਹੋਇਆ। ਚੀਨ ਦੇ ਯਾਤਰੀ ਹੀਵਨ ਸਾਂਗ (ਹਿਊਨ ਸਾਂਗ) ਨੇ ੧੬੩੧ ਵਿੱਚ ਕਸ਼ਮੀਰ ਦੇ ਸਫ਼ਰ ਸਮੇਂ ਇਸ ਨੂੰ ਕਿਆਸ਼ੀਮੀਲ ਲਿਖਿਆ ਹੈ। ਤਿੱਬਤੀ ਲੋਕ ਇਸ ਨੂੰ ਖਾਸਲ (ਬਰਫ਼ਾਨੀ ਪਹਾੜ) ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਰਾਜ 'ਤਰੰਗਨੀ' ਦਾ ਲੇਖਕ ਸ੍ਰੀ ਯੁਤ ਕਲਹਣ ਲਿਖਦਾ ਹੈ ਕਿ ਕਸ਼ਮੀਰ ਉਹ ਦੇਸ਼ ਹੈ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਸੂਰਜ ਦੇਵਤਾ ਆਪਣੀਆਂ ਸੁਹਾਵਣੀਆਂ ਕਿਰਨਾਂ ਅਤੇ ਮਿੱਠੀ-ਮਿੱਠੀ ਧੁੱਪ ਨਾਲ ਰੌਣਕ ਬਖਸ਼ਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਰਿਖੀਆਂ ਦੀ ਤਪ ਭੂਮੀ ਅਤੇ ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਦਾ ਸੁੱਖ ਨਿਵਾਸ ਹੈ। ਇਸ ਦੇ ਉੱਤਰ ਵੱਲ ਨਾਗਾ ਪਰਬਤ ੨੬੬੨੦ ਫੁੱਟ ਉੱਚਾ ਹੈ ਤੇ ਪੂਰਬ ਵੱਲ ਹਰਮੁਖ ਪਰਬਤ ਸਨਮੁੱਖ ਦਿਖਾਈ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਦੱਖਣ ਵੱਲ ਅਮਰ ਨਾਥ ਪਹਾੜ ੧੭੮੦੦ ਫੁੱਟ ਉੱਚਾ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪੱਛਮ ਵੱਲ ਪੀਰ ਪੰਜਾਲ ੧੫੦੦੦ ਫੁੱਟ ਉੱਚਾ ਹੈ।

ਜਹਾਂਗੀਰ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਤੋਜ਼ਕੇ ਬਾਬਰੀ ਵਿੱਚ ਆਪਣੀ ਕਲਮ ਨਾਲ ਲਿਖਦਾ ਹੈ, "ਕਸ਼ਮੀਰ ਇੱਕ ਬਾਗ ਹੈ ਪਰ ਉਹ ਬਾਗ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਸਦਾ ਬਹਾਰ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ ... ਬਾਦਸ਼ਾਹਾਂ ਦੀ ਪੱਤ ਵਧਾਣ ਵਾਲਾ ਦੇਸ਼ ਹੈ ਅਤੇ ਦਰਵੇਸ਼ਾਂ ਲਈ ਇਕਾਂਤ