ਪੰਡਿਤ ਬੀਰਬਲ (ਬੀਰਬਰ) ਨੂੰ ਜਾਗੀਰ ਬਖਸ਼ੀ ਅਤੇ ਕਸ਼ਮੀਰ ਦੇ ਮਾਲੀਏ ਚੋਂ ਲੱਗ ਪਗ ੫੩ ਲੱਖ ਰੁਪਏ (ਕਸ਼ਮੀਰੀ ਸਿੱਕੇ) ਦਿੱਤੇ। ਇਹ ਪ੍ਰਗਟਾਵਾ ਮੁਨਸ਼ੀ ਸੋਹਣ ਲਾਲ ਨੇ ਆਪਣੀ ਲਿਖਤ 'ਵੈਲੀ ਔਫ਼ ਕਸ਼ਮੀਰ' ਵਿੱਚ ੧੯੯ ਸਫ਼ੇ ਤੇ ਕੀਤਾ ਹੈ।

ਲਾਹੌਰ ਵਾਪਸੀ ਅਤੇ ਦੀਵਾਨ ਮੋਤੀ ਰਾਮ ਨੂੰ ਗਵਰਨਰੀ ਦੇਣਾ

ਕੁਝ ਸਮੇਂ ਪਿਛੋਂ ਹਰੀ ਸਿੰਘ ਨਲੂਏ ਦੀ ਡਵੀਜ਼ਨ ਲਾਹੌਰ ਪਹੁੰਚੀ ਅਤੇ ਬਾਕੀ ਫ਼ੌਜ ਕਸ਼ਮੀਰ 'ਚ ਹੀ ਰੱਖੀ ਗਈ। ਸ਼ਾਹਦਰੇ ਦੇ ਲਾਗੇ ਸ਼ੇਰਿ-ਏ-ਪੰਜਾਬ ਆਪ ਅਹਿਲਕਾਰਾਂ ਸਮੇਤ ਆਉ ਭਗਤ ਲਈ ਪਹੁੰਚੇ। ਲਾਹੌਰ ਪਹੁੰਚਣ ਵਾਲੇ ਰਸਤੇ ਦੁਲਹਨ ਵਾਂਗ ਸਜਾਏ ਗਏ। ਸਰਦਾਰ ਨਲੂਆ ਬਹੁਤ ਹੀ ਸੁੰਦਰ ਅਤੇ ਕੱਦ ਕਾਠ ਵਾਲੇ ਸਜਾਏ ਹੋਏ ਹਾਥੀ ਤੇ ਸਵਾਰ ਸੀ। ਮਹਾਰਾਜਾ ਸਾਹਿਬ ਵੀ ਨਾਲ ਨਾਲ ਹਾਥੀ ਤੇ ਚੱਲ ਰਹੇ ਸਨ। ਲਾਹੌਰ ਦੇ ਕਿਲ੍ਹੇ ਵਿੱਚ ਪਹੁੰਚਣ ਤੇ ਤੋਪਾਂ ਦੀ ਸਲਾਮੀ ਦਿੱਤੀ ਗਈ। ਆਸਮਾਨ 'ਬੋਲੇ ਸੋ ਨਿਹਾਲ, ਸਤਿ ਸ੍ਰੀ ਅਕਾਲ' ਦੇ ਜੈਕਾਰਿਆਂ ਨਾਲ ਗੂੰਜ ਉੱਠਿਆ ਅਤੇ ਰਾਤ ਨੂੰ ਦੀਪਮਾਲਾ ਕੀਤੀ ਗਈ। ਅਗਲੇ ਦਿਨ ਹਜੂਰੀ ਬਾਗ ਵਿੱਚ ਭਾਰੀ ਦਰਬਾਰ ਸਜਾਇਆ ਗਿਆ ਜਿਸ ਅੰਦਰ ਕਸ਼ਮੀਰ ਦੇ ਵਿਜੇਤਿਆਂ, ਸ਼ਹੀਦਾਂ ਅਤੇ ਫੱਟੜਾਂ ਨੂੰ ਬਹੁਮੁੱਲੇ ਸਿਰੋਪੇ, ਖਿੱਲਤਾਂ ਅਤੇ ਜਾਗੀਰਾਂ ਬਖਸ਼ੀਆਂ। ਸਰਦਾਰ ਨਲੂਏ ਨੂੰ ਧਮਨੀ ਦਾ ਇਲਾਕਾ ਜਾਗੀਰ ਵਜੋਂ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। ਇਸੇ ਦਿਨ ਦੀਵਾਨ ਮੋਤੀ ਰਾਮ ਨੂੰ ਕਸ਼ਮੀਰ ਦਾ ਪਹਿਲਾ ਗਵਰਨਰ ਥਾਪਿਆ ਗਿਆ।

ਦੀਵਾਨ ਮੋਤੀ ਰਾਮ ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਾਹਿਬ ਦਾ ਹੁਕਮ ਬਰਦਾਰ, ਪੂਰਾ ਤਾਬਿਆਦਾਰ ਅਤੇ ਨੇਕ ਕਰਮਚਾਰੀ ਸੀ। ਇਸ ਨੇ ਕਸ਼ਮੀਰ ਵਿੱਚ ਯੋਗ ਪ੍ਰਬੰਧ ਲਈ ਅਤੇ ਸ਼ਾਂਤੀ ਕਾਇਮ ਰੱਖਣ ਲਈ ਸਿਰ ਤੋੜ ਯਤਨ ਕੀਤੇ। ਮੰਦਭਾਗੀ ਘਟਨਾ ਇਸ ਨਾਲ ਇਹ ਵਾਪਰੀ ਕਿ ਇਸ ਦਾ ਪੁੱਤਰ, ਗੰਦਗੜ੍ਹ ਵਿਖੇ, ਜੋ ਕਿ ਪੱਛਮੀ ਕਸ਼ਮੀਰ ਵਿੱਚ ਸੀ, ਜਿਮੀਦਾਰਾਂ ਦੇ ਅੰਦੋਲਨ ਨੂੰ ਦਬਾਉਂਦਾ ਹੋਇਆ ਮਾਰਿਆ ਗਿਆ। ਦੀਵਾਨ ਮੋਤੀ ਰਾਮ ਨੂੰ ਲੱਗੇ ਇਸ ਵੱਡੇ ਧੱਕੇ ਕਾਰਨ ਉਸ ਦਾ ਦਿਲ ਟੁੱਟ ਗਿਆ। ਸੋਹਣ ਲਾਲ ਸੂਰੀ ਅਨੁਸਾਰ ਦੀਵਾਨ ਨੇ ਮਹਾਰਾਜਾ ਨੂੰ ਸੇਵਾ ਮੁਕਤ ਕਰਨ ਲਈ ਪੱਤਰ ਲਿਖਿਆ। ਵੈਸੇ ਵੀ ਜ਼ਿਆਦਾ ਹੀ ਨਰਮ ਦਿਲ ਕਰਕੇ ਮੋਤੀ ਰਾਮ ਕਸ਼ਮੀਰ ਅੰਦਰ ਉੱਠ ਰਹੇ ਅੰਦੋਲਨਾਂ ਤੇ ਕਾਬੂ ਨਾ ਪਾ ਸਕਿਆ। ਮਹਾਰਾਜੇ ਵੱਲੋਂ