ਭੇਜੇ ਹੋਏ ਅਹਿਲੀਏ ਦੀਵਾਨ ਦੇਵੀ ਦਾਸ ਨੇ ਵੀ ਆਪਣੀ ਪੜਤਾਲੀਆ ਰੀਪੋਰਟ ਵਿੱਚ ਦਰਜ਼ ਕੀਤਾ ਕਿ "ਦੀਵਾਨ ਮੋਤੀ ਰਾਮ ਨਰਮ ਦਿਲ ਕਰਕੇ ਬਦਅਮਨੀ ਤੇ ਕਾਬੂ ਨਹੀਂ ਪਾ ਸਕਿਆ, ਪਰਜਾ ਦੀ ਗੁੰਝਲੀ ਹੋਈ ਤਾਣੀ ਨੂੰ ਸੁਲਝਾ ਨਹੀਂ ਸਕਿਆ ਜਿਸ ਕਾਰਨ ਬੇ-ਇੰਤਜ਼ਾਮੀ ਦੀ ਹੱਦ ਹੋ ਗਈ ਹੈ, ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ ਕਸ਼ਮੀਰ ਵਿੱਚ ਆਉਣ ਵਾਲੇ ਸਮੇਂ ਅੰਦਰ ਕੋਈ ਵੱਡੀ ਬਗਾਵਤ ਫੁੱਟ ਪਵੇ"। ਇਹ ਰੀਪੋਰਟ ਪੜ੍ਹ ਕੇ ਮਹਾਰਾਜਾ ਨੇ ਸਰਦਾਰ ਹਰੀ ਸਿੰਘ ਨਲੂਆ ਨੂੰ ਵੱਡੀ ਖਿੱਲਤ ਬਖਸ਼ੀ ਅਤੇ ਕਸ਼ਮੀਰ ਦੀ ਗਵਰਨਰੀ ਸੰਭਾਲਣ ਦੇ ਹੁਕਮ ਕਰ ਦਿੱਤੇ।

ਕਸ਼ਮੀਰ ਦਾ ਗਵਰਨਰ ਹਰੀ ਸਿੰਘ ਨਲੂਆ

ਕਸ਼ਮੀਰ ਦੀ ਇੱਕ ਤਾਂ ਰਿਆਸਤ ਬਹੁਤ ਵੱਡੀ ਸੀ, ਦੂਜਾ ਇਸ ਦਾ ਮਾਲੀਆ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਸੀ। ਤੀਜਾ, ਇਹ ਨਵੀਂ ਨਵੀਂ ਖਾਲਸਾ ਰਾਜ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋਈ ਸੀ। ਚੌਥਾ, ਇੱਥੇ ਪੜ੍ਹੇ ਲਿਖੇ ਹਿੰਦੂ ਵਿਦਵਾਨ ਰਹਿਣ ਕਰਕੇ ਮੁਗਲਾਂ ਨਾਲ ਇਹਨਾਂ ਦੀ ਦ੍ਵੈਸ਼ ਭਾਵਨਾ ਵੱਧ ਸੀ ਅਤੇ ਪੰਜਵਾਂ, ਲੰਬੇ ਸਮੇਂ ਤੋਂ ਮੁਗਲ ਹਕੂਮਤ ਇੱਥੇ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਮੁਗਲ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਦੀ ਅਧੀਨਗੀ ਪ੍ਰਵਾਨ ਨਹੀਂ ਸੀ ਕਰਨਾ ਚਾਹੁੰਦੇ। ਇਹਨਾਂ ਗੱਲਾਂ ਨੂੰ ਮੁੱਖ ਰੱਖ ਕੇ ਸ਼ੇਰਿ-ਏ-ਪੰਜਾਬ ਜਿਹੜਾ ਦੂਰ-ਅੰਦੇਸ਼ੀ, ਬਾ-ਖ਼ਬਰ ਅਤੇ ਸਾਵਧਾਨ ਰਾਜਾ ਸੀ ਨੇ ਅਕਲ ਤੋਂ ਕੰਮ ਲੈਂਦਿਆਂ ਫ਼ੌਜੀ ਜਰਨੈਲ ਹਰੀ ਸਿੰਘ ਨਲੂਏ ਨੂੰ ਗਵਰਨਰ ਥਾਪਿਆ ਤਾਂ ਕਿ ਵਿਗੜੇ ਹੋਏ ਹਾਲਾਤਾਂ ਨੂੰ ਜਲਦੀ ਕਾਬੂ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕੇ। ਜਿਉਂ ਹੀ ਸ਼ੇਰ ਦਿਲ, ਦਲੇਰ ਦਿਲ, ਬਿਬੇਕ ਦਿਲ ਅਤੇ ਨੇਕ ਦਿਲ ਨਵੇਂ ਗਵਰਨਰ ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ ਕਸ਼ਮੀਰ ਪਹੁੰਚਣ ਦੀ ਖ਼ਬਰ ਸੁਣੀ ਤਾਂ ਹੰਕਾਰੀ, ਬੇਕਾਰੀ, ਤਾਨਾਸ਼ਾਹ, ਬਦਮਾਸ਼ ਅਤੇ ਲੁਟੇਰਿਆਂ ਦੇ ਦਿਲ ਦਹਿਲ ਗਏ। ੨੫ ਅਗਸਤ ੧੮੨੦ ਨੂੰ ਸਰਦਾਰ ਨੇ ਦੀਵਾਨ ਮੋਤੀ ਰਾਮ ਨੂੰ ਫਾਰਗ ਕਰ ਕੇ ਕੰਮ ਕਾਜ਼ ਸੰਭਾਲ ਲਿਆ।

ਇਤਿਹਾਸਕਾਰਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ਕਸ਼ਮੀਰੀ ਲੋਕ ਇਸ ਗੱਲ ਦੇ ਆਦੀ ਸਨ ਕਿ ਜਿਹੜਾ ਸ਼ਾਸਕ ਇਹਨਾਂ ਨਾਲ ਨਰਮੀ ਵਰਤਦਾ ਸੀ ਉਸ ਵਿਰੁੱਧ ਇਹ ਬਗਾਵਤ ਕਰਦੇ ਸਨ ਅਤੇ ਸਖ਼ਤੀ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਨੂੰ ਜ਼ਾਲਮ ਤੇ ਫ਼ਾਲਮ ਕਹਿ ਕੇ ਭੰਡਦੇ ਸਨ। ਨਾਲ ਹੀ ਪਹਿਲੇ ਸ਼ਾਸ਼ਕ ਦੀ ਵਡਿਆਈ ਅਤੇ ਨਵੇਂ ਦੀ ਨਿੰਦਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੰਦੇ ਸਨ। ਗੱਲ ਕੀ ਹਾਕਮ ਦਾ ਟੇਢਾ-ਮੇਢਾ ਨਾਮ ਰੱਖ ਕੇ ਉਸ ਨੂੰ ਟਿੱਚ ਸਮਝਦੇ ਸਨ।