ਕੇ ਦੂਜੀਆਂ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਥਾਵਾਂ ਤੇ ਚਲੇ ਗਏ ਸਨ। ਬਾਰਸ਼ਾਂ ਘੱਟ ਹੋਣ ਕਾਰਨ ਅਨਾਜ ਦੀ ਕਿੱਲਤ ਕਾਰਨ ਵੀ ਲੋਕ ਘਰ ਬਾਰ ਛੱਡ ਕੇ ਹੋਰ ਥਾਵਾਂ ਤੇ ਜਾ ਵਸੇ ਸਨ।

ਸਰਦਾਰ ਨਲੂਏ ਦਾ ਰਾਜ ਪ੍ਰਬੰਧ

ਭਾਵੇਂ ਕਸ਼ਮੀਰ ਵਿੱਚ ਸਿੱਖ ਰਾਜ ਆਉਣ ਨਾਲ ਲੋਕਾਂ ਨੇ ਸੁੱਖ ਦਾ ਸਾਹ ਲਿਆ ਸੀ। ਪਰ ਪਿਛਲੇ ੫੦੦ ਸਾਲ ਦੇ ਮੁਗਲ ਰਾਜ ਅਤੇ ੬੭ ਸਾਲ ਤੋਂ ਚੱਲ ਰਹੇ ਅਫ਼ਗਾਨਾਂ ਦੇ ਰਾਜ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਹੋਏ 'ਖੱਖੇ' ਅਤੇ 'ਬੱਬੇ’ ਅਜੇ ਮਨਮਾਨੀਆਂ ਕਰ ਰਹੇ ਸਨ। ਦੱਖਣ ਤੋਂ ਆਏ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਕਾਲੇ ਸਨ ਜਦ ਕਿ ਕਸ਼ਮੀਰੀ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਦਾ ਰੰਗ ਸਾਫ਼ (ਗੋਰਾ) ਸੀ। ਇਹਨਾਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਕਾਲੇ ਗੋਰੇ ਦਾ ਭੇਦ ਭਾਵ ਜਾਰੀ ਸੀ।

ਖੱਖੇ ਅਤੇ ਬੱਬਿਆਂ ਦੀ ਸੁਧਾਈ

ਇਹ 'ਖੱਖੇ' ਅਤੇ 'ਬੱਬੇ' ਕੋਣ ਸਨ? ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਇਹ ਹਿੰਦੂ ਜਾਤੀ ਦੇ ਖੱਤਰੀ ਅਤੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਸਨ। ਮੁਗਲਾਂ ਦੀ ਹਕੂਮਤ ਦੇ ਜੁਲਮਾਂ ਤੋਂ ਡਰਦੇ ਇਹ ਮੁਸਲਮਾਨ ਬਣ ਗਏ ਸਨ। ਪ੍ਰੇਮ ਸਿੰਘ ਹੋਤੀ ਮਰਦਾਨ ਲਿਖਦੇ ਹਨ ਕਿ ਆਪਣੇ ਪਿੱਛੇ ਦੀ ਯਾਦ ਨੂੰ ਕਾਇਮ ਰੱਖਣ ਲਈ ਖ਼ਤਰੀਆਂ ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਅੱਖਰ 'ਖ' ਨੂੰ ਲੈ ਕੇ ਇਹਨਾਂ ਨੇ ਆਪਣੀ ਕੌਮ ਦਾ ਨਾਂ 'ਖੱਖੇ ਰੱਖਿਆ ਅਤੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਨੇ ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪਹਿਲਾਂ ਅੱਖਰ 'ਬ' ਲੈ ਕੇ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ 'ਬੱਬੇ' ਕਹਾਉਣਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਇਹਨਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਬਹੁਤੇ ਤਾਂ ਹਰੀ ਸਿੰਘ ਦਾ ਨਾਮ ਸੁਣ ਕੇ ਹੀ ਝਗੜੇ ਕਰਨੋ ਹਟ ਗਏ। ਪਰ ਬਾਰਾਮੂਲੇ ਇਲਾਕੇ ਦੇ ਰਈਸ ਅਤੇ ਜਿਹਲਮ ਦੇ ਦੋਹੀਂ ਪਾਸੇ ਵਸਣ ਵਾਲੇ ਖੱਖੇ ਅਤੇ ਬੱਬੇ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਆਗੂ ਰਾਜਾ ਗੁਲਾਮ ਅਲੀ ਖ਼ਾਨ ਖੱਖਾ ਅਤੇ ਜ਼ੁਲਫ਼ਕਾਰ ਖਾਨ ਬੱਬਾ ਸੀ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਬੜੇ ਖੱਬੀ ਖਾਂ ਕਹਾਉਂਦੇ ਸਨ। ਮੋਤੀ ਰਾਮ ਗਵਰਨਰ ਦੇ ਸਮੇਂ ਸ਼ਰੇ-ਆਮ ਇਹਨਾਂ ਨੇ ਬਦਫੈਲੀ ਅਤੇ ਅਸ਼ਾਂਤੀ ਫੈਲਾਈ ਹੋਈ ਸੀ ਅਤੇ ਮਾਮਲਾ ਵੀ ਨਹੀਂ ਸੀ ਉਤਾਰਿਆ। ਸਰਕਾਰ ਦੇ ਹੁਕਮਾਂ ਤੋਂ ਵੀ ਆਕੀ ਸਨ।

ਸਰਦਾਰ ਨਲੂਏ ਦੇ ਆਪ ਬਾਰਾਮੂਲੇ ਪਹੁੰਚਣ ਤੇ ਇਥੋਂ ਦੇ ਹਾਕਮ ਤੇ ਲੋਕ ਇਤਨੇ ਡਰ ਗਏ ਕਿ ਬਹੁਤਿਆਂ ਨੇ ਪਿਛਲਾ ਰਹਿੰਦਾ ਮਾਲੀਆ ਵੀ ਦੇ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਪੰਜ ਰੁਪਏ ਹਰ ਘਰ ਵਾਲੇ ਨੂੰ ਲੱਗਿਆ 'ਤਾਵਾਨ ਜੰਗ' ਵੀ ਜਮ੍ਹਾ ਕਰਵਾ ਦਿੱਤਾ।