ਦੇ ਚਸ਼ਮਿਆਂ ਤੇ ਕਬਜ਼ਾ ਕਰ ਲਿਆ। ਸੂਰਜ ਅਸਤ ਹੋਣ ਤੱਕ ਮੈਦਾਨ ਖ਼ਾਲਸੇ ਦੇ ਹੱਥ ਆ ਗਿਆ। ਰਾਤ ਪੈਣ ਤੇ ਲੜਾਈ ਰੁਕ ਗਈ। ਅਗਲੇ ਦਿਨ ਇਹ ਗਾਜ਼ੀ ਹਾਰ ਪ੍ਰਵਾਨ ਕਰ ਕੇ ਦੋਨੋ ਹੱਥ ਜੋੜ ਕੇ ਜਾਨ ਬਖ਼ਸ਼ੀ ਲਈ ਹਰੀ ਸਿੰਘ ਅੱਗੇ ਪੇਸ਼ ਹੋਏ। ਇੰਞ ਇਹਨਾਂ ਹੰਕਾਰੀਆਂ ਨੇ ਬਹੁਤਿਆਂ ਦੀਆਂ ਜਾਨਾਂ ਗੁਆ ਲਈਆਂ। ਅਸਲ ਧਨ ਵੀ ਗੁਆ ਲਿਆ ਅਤੇ ਬੇਇਜ਼ਤੀ ਵੀ ਕਰਾਈ। ਹਰੀ ਸਿੰਘ ਨੇ ਤਰਸ ਖਾ ਕੇ ਜਾਨ ਬਖਸ਼ੀ ਤਾਂ ਕਰ ਦਿੱਤੀ ਪਰ ਆਉਣ ਵਾਲੇ ਸਮੇਂ ਅੰਦਰ ਸਿੱਖਿਆ ਦੇਣ ਲਈ ਇਹ ਸ਼ਰਤ ਰੱਖੀ ਕਿ ਹਰ ਇੱਕ ਘਰ ੫ ਰੁਪਏ ਜੰਗ ਦੰਡ ਦੇਵੇ ਤਾਂ ਇਹਨਾਂ ਜੰਗ ਦੰਡ ਖਾਲਸੇ ਨੂੰ ਦੇ ਕੇ ਖਹਿੜਾ ਛੁਡਾਇਆ। ਪਾਣੀ ਦੇ ਚਸ਼ਮੇ ਲਾਗੇ ਸ਼ਹੀਦਾਂ ਦਾ ਦਾਹ ਸੰਸਕਾਰ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਤਿੰਨ ਦਿਨ ਇੱਥੇ ਆਰਾਮ ਕਰ ਕੇ ਫ਼ੌਜ ਨੇ ਅੱਗੇ ਚਾਲੇ ਪਾਏ। ਫੱਟੜ ਸਿੰਘਾਂ ਨੂੰ ਮਰ੍ਹਮ ਪੱਟੀ ਲਈ ਪੰਜਾ ਸਾਹਿਬ ਪਹੁੰਚਾਇਆ।

ਇਹ ਮਾਂਗਲੀ ਹਜਾਰੇ ਦੀ ਰਾਜਧਾਨੀ ਸੀ। ਲੜਾਈ ਕਾਰਨ ਸਰਹਿੰਦ ਦੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇਸ ਸ਼ਹਿਰ ਦੇ ਵਸਨੀਕਾਂ ਤੇ ਭਾਰੀ ਮਾਰ ਪਈ ਸੀ ਅਤੇ ਸਮਾਂ ਪਾ ਕੇ ਸ਼ਹਿਰ ਉਜੜ ਗਿਆ। ਮਾਂਗਲੀ ਦੇ ਖੰਡਰ ੧੯੭੦ ਤੱਕ ਵੀ ਮੌਜੂਦ ਸਨ। ਜਦੋਂ ੧੮੨੨ ਵਿੱਚ ਸਰਦਾਰ ਨਲੂਆ ਹਜਾਰੇ ਦੇ ਗਵਰਨਰ ਬਣੇ ਤਾਂ ਮਾਂਗਲੀ ਦੇ ਉਸ ਚਸ਼ਮੇ ਕੋਲ, ਜਿੱਥੇ ਸ਼ਹੀਦਾਂ ਦਾ ਸੰਸਕਾਰ ਕੀਤਾ ਸੀ ਉੱਥੇ ਸੁੰਦਰ ਯਾਦਗਾਰ ਬਣਾਈ ਅਤੇ ਚਸ਼ਮੇ ਨੂੰ ਤਲਾਅ ਵਿੱਚ ਬਦਲ ਦਿੱਤਾ। ਸਰਦਾਰ ਹੋਤੀ ਮਰਦਾਨ ਅਨੁਸਾਰ ੧੯੨੫ ਤੱਕ ਇਹ ਜਗ੍ਹਾ ਠੀਕ ਹਾਲਤ ਵਿੱਚ ਸੀ। ਇੱਥੇ ਵਿਸਾਖੀ ਦੇ ਦਿਹਾੜੇ ਮੇਲਾ ਲਗਦਾ ਸੀ। ਪਰ ਦੇਸ਼ ਦੀ ਵੰਡ ਕਾਰਨ ਸਿੱਖਾਂ ਹੱਥੋਂ ਇਹ ਮਹਾਨ ਯਾਦਾਂ ਖੁੱਸ ਗਈਆਂ। ਸਿੱਖ ਪੰਥ ਲਈ ਇਹ ਵੰਡ ਬਹੁਤ ਵੱਡਾ ਘਾਟਾ ਸਾਬਤ ਹੋਈ। ਖ਼ਾਲਸਾ ਰਾਜ ਦੀ ਰਾਜਧਾਨੀ ਲਾਹੌਰ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਮਾਨੋ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਇਸ ਰਾਜ ਦਾ ਸਿਰ ਸੀ।

ਮੁੰਘੇਰ ਤੇ ਚੜ੍ਹਾਈ

ਮਹਾਰਾਜੇ ਦੇ ਹੁਕਮ ਅਨੁਸਾਰ ਸਰਦਾਰ ਨਲੂਆ ਫ਼ੌਜ ਸਮੇਤ ੨੮ ਨਵੰਬਰ ੧੮੨੧ ਨੂੰ ਖੁਸ਼ਬੂ ਦੇ ਮੈਦਾਨ ਤੇ ਪਹੁੰਚ ਗਏ। ਸਲਾਹ ਮਸ਼ਵਰੇ ਦੌਰਾਨ ਸ਼ੇਰਿ-ਏ-ਪੰਜਾਬ ਨੇ ਆਖਿਆ ਕਿ ਮੁੰਘੇਰ ਦੇ ਨਵਾਬ ਹਾਫ਼ਜ਼ ਅਹਿਮਦ ਖ਼ਾਨ ਦੀ ਸੋਚਣੀ ਸਹੀ ਨਹੀਂ। ਇੱਕ ਤਾਂ ਇਸ ਨੇ ਟਿਵਾਣਿਆਂ ਦੇ ਆਗੂ ਜੋ ਹਮੇਸ਼ਾ ਆਪਣੀ ਵਿਰੋਧਤਾ ਕਰਦਾ ਸੀ ਉਸ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਕੋਲ ਕਿਲ੍ਹਾ ਜੰਡਵਾਲਾ ਵਿੱਚ ਪਨਾਹ ਦਿੱਤੀ ਸੀ। ਦੂਜਾ,