ਇਸ ਕਿਲ੍ਹੇ ਦੇ ਲਾਗੇ ਹੀ ਹਰੀਪੁਰ ਸ਼ਹਿਰ ਵਸਾਇਆ। ਬੈਰਨ ਹੁਗਲ ਲਿਖਦਾ ਹੈ। ਕਿ ੧੮੩੫ ਵਿੱਚ ਜਦੋਂ ਮੈਂ ਹਰੀਪੁਰ ਸ਼ਹਿਰ ਦੇਖਿਆ ਤਾਂ ਇਸ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਗਹਿਮਾ ਗਹਿਮ ਸੀ। ਹਜ਼ਾਰੇ ਜਿਹਾ ਮੈਂ ਇੰਨਾ ਘੁੱਗ ਵਸਦਾ ਸ਼ਹਿਰ ਹੋਰ ਕੋਈ ਨਹੀਂ ਦੇਖਿਆ।

ਤਾਰੀਨ ਅਤੇ ਬੰਬਾਜ਼ ਨੂੰ ਵੱਡੀ ਸ਼ਕਸਤ

ਲਾਹੌਰ ਦਰਬਾਰ ਵੱਲੋਂ ੧੮੨੩ ਵਿੱਚ ਸਰਦਾਰ ਨਲਵਾ ਨੂੰ ਹਰੀਪੁਰ ਤੋਂ ਅਫ਼ਗਾਨ ਅਜ਼ੀਮ ਖਾਨ, ਜਿਹੜਾ ਕਿ ਕਾਬਲ ਤੋਂ ਚੜ੍ਹਾਈ ਕਰ ਕੇ ਆ ਰਿਹਾ ਸੀ ਨੂੰ ਸਬਕ ਸਿਖਾਉਣ ਲਈ ਬੁਲਾਇਆ। ਨਲਵਾ ਨੂੰ ਗੈਰਹਾਜ਼ਰ ਦੇਖ ਕੇ ਮੁਹੰਮਦ ਖਾਨ ਨੇ ਜਿਹੜਾ ਤਾਰੀਨਾਂ ਦਾ ਮੁਖੀ ਸੀ, ਨੇ ਹਰੀ ਸਿੰਘ ਦੇ ਸਹਿਕਾਰੀ ਸਰਦਾਰ ਅਮਰ ਸਿੰਘ ਨਾਲ ਝਗੜਾ ਕਰ ਕੇ ਹਮੀਰਪੁਰ ਤੇ ਹਮਲਾ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਇਹ ਤਾਰੀਨ ਬਲੋਚਿਸਤਾਨ ਤੋਂ ਕਾਫੀ ਸਮਾਂ ਪਹਿਲਾਂ ਆਏ ਸਨ। ਮੁਹੰਮਦ ਖਾਨ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਸਰਦਾਰਨੀ ਸਦਾ ਕੌਰ ਦਾ ਮੁਤਬੰਨਾ ਪੁੱਤਰ ਕਹਾਉਂਦਾ ਸੀ। ਐਸੇ ਹਾਲਤ ਦੇਖ ਕੇ ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਸਰਦਾਰ ਨਲੂਆ ਤੇ ਅਕਾਲੀ ਫੂਲਾ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਲਾਹੌਰ ਤੋਂ ਜਲਦੀ ਕੂਚ ਕਰਕੇ ਅਟਕ ਪਹੁੰਚਣ ਦਾ ਹੁਕਮ ਦਿੱਤਾ। ਇਹਨਾਂ ਫ਼ੌਜ ਸਮੇਤ ਫਰਵਰੀ ੧੮੨੩ ਨੂੰ ਅਟਕ ਜਾ ਡੇਰੇ ਲਾਏ। ਅਟਕ ਦਰਿਆ ਪਾਰ ਕਰਨ ਲਈ ਇਹਨਾਂ ਬੇੜਿਆਂ ਦਾ ਪ੍ਰਬੰਧ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਖਾਣ ਪੀਣ ਲਈ ਅੰਨ ਪਾਣੀ ਇਕੱਤਰ ਕੀਤਾ।

ਬਾਰਕਜ਼ਈ ਘਰਾਣੇ ਦਾ ਮਹਾਨ ਸੂਰਬੀਰ ਮੁਹੰਮਦ ਅਜ਼ੀਮ ਖ਼ਾਨ ਜਿਸ ਦਾ ਸਿੱਕਾ ਅਫ਼ਗਾਨਿਸਤਾਨ ਅੰਦਰ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ ਅਤੇ ਪੇਸ਼ਾਵਰ ਆਦਿ ਇਲਾਕਿਆਂ ਦੇ ਬੰਦੇ ਇਸ ਦੇ ਸਹਿਮ ਨਾਲ ਥਰ ਥਰ ਕੰਬਦੇ ਸਨ। ਜਦੋਂ ਇਸ ਨੇ ਖੈਬਰ ਪਾਰ ਕੀਤਾ ਤਾਂ ਖ਼ਬਰ ਮਿਲੀ ਕਿ ਸਾਰਾ ਪਿਸ਼ਾਵਰ ਖਾਲੀ ਪਿਆ ਹੈ। ਇਹ ਗੱਲ ਸੁਣ ਕੇ ਇਸ ਦੇ ਹੌਸਲੇ ਹੋਰ ਬੁਲੰਦ ਹੋ ਗਏ। ਇਹ ਇਸ ਵਾਰ ਸਿੱਖਾਂ ਨੂੰ ਚੰਗਾ ਸਬਕ ਸਿਖਾਉਣਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਸੀ ਅਤੇ ਪੂਰੀ ਜੰਗੀ ਤਿਆਰੀ ਕਰਕੇ ਆਇਆ ਸੀ।

ਇਸ ਨੇ ਵੱਡੀ ਸੈਨਾ ਸਮੇਤ ਆਪਣੇ ਭਤੀਜੇ ਮੁਹੰਮਦ ਜ਼ਮਾਨ ਤੇ ਫ਼ੀਰੋਜ਼ ਖ਼ਾਨ ਅਤੇ ਪੁੱਤਰ ਖਵਾਸ ਖਾਨ ਦੀ ਕਮਾਂਡ ਹੇਠ ਖ਼ਾਲਸੇ ਨੂੰ ਦਰਿਆ ਅਟਕ ਦੇ ਪਤਨ ਤੇ ਹੀ ਰੋਕਣ ਦਾ ਯਤਨ ਕੀਤਾ। ਅਟਕ ਕੋਲ ਇਹਨਾਂ ਤੋਪਾਂ ਬੀੜ ਕੇ ਬਹੁਤ ਪੱਕੇ ਮੋਰਚੇ ਬਣਾ ਲਏ। ਖਾਲਸਾ ਫ਼ੌਜ ਜਿਸ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਸਰਦਾਰ ਹਰੀ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਸ਼ਹਿਜ਼ਾਦਾ