ਕੀਤਾ। ਮੁਹੰਮਦ ਅਜ਼ੀਮ ਖ਼ਾਨ ਆਪਣੀ ਜਾਨ ਬਚਾ ਕੇ ਕਾਬਲ ਨਹੀਂ ਪਹੁੰਚ ਸਕਿਆ। ਜੰਗ ਵਿੱਚ ਹਾਰ ਕਾਰਨ ਦਿਲ ਦਾ ਦੌਰਾ ਪੈਣ ਨਾਲ ਰਸਤੇ ਵਿੱਚ ਹੀ ਪ੍ਰਾਣ ਤਿਆਗ ਗਿਆ। ਖਾਲਸਾ ਪੰਥ ਦਾ ਧਰਮੀ ਸੂਰਮਾ ਅਕਾਲੀ ਫੂਲਾ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਹੋਰ ਕਈ ਸਰਦਾਰ ਇਸ ਜੰਗ ਵਿੱਚ ਸ਼ਹੀਦੀ ਗਾਨੇ ਪਾ ਗਏ।

ਜੰਗ ਦੀ ਫ਼ਤਹਿ ਉਪਰੰਤ ਖ਼ਾਲਸਾ ਫ਼ੌਜ ਕੁਝ ਸਮਾਂ ਆਰਾਮ ਕਰਕੇ ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਸਰਦਾਰ ਹਰੀ ਸਿੰਘ ਨਾਲ ਯੂਸਫਜ਼ਈ, ਹਸਤ ਨਗਰ (ਅਸਟ ਨਗਰ) ਅਤੇ ਪਿਸ਼ਾਵਰ ਇਲਾਕਿਆਂ ਵਿੱਚ ਪਹੁੰਚੀ ਜਿੱਥੇ ਪਠਾਣਾਂ ਨੇ ਖ਼ਾਲਸਾ ਰਾਜ ਦੇ ਅਸੂਲਾਂ ਤੇ ਚੱਲਣ ਤੇ ਸ਼ਾਂਤੀ ਰੱਖਣ ਦਾ ਪ੍ਰਣ ਲਿਆ। ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਨਜ਼ਰਾਨੇ ਵੀ ਸਰਕਾਰ ਨੂੰ ਭੇਂਟ ਕੀਤੇ। ਸਰਦਾਰ ਨਲੂਆ ਜੀ ਤਕਰੀਬਨ ੭ ਮਹੀਨੇ ਪਿਸ਼ਾਵਰ ਹੀ ਰਹੇ ਤਾਂਕਿ ਇੱਥੇ ਅਮਨ ਅਮਾਨ ਬਹਾਲ ਹੋਵੇ, ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਹਰ ਪੱਖੋਂ ਰਾਹਤ ਮਿਲੇ ਅਤੇ ਸਰਕਾਰੀ ਪ੍ਰਬੰਧ ਯੋਗ ਢੰਗ ਨਾਲ ਚੱਲੇ। ਜਦੋਂ ਚਾਰੇ ਪਾਸੇ ਸ਼ਾਂਤੀ ਹੋ ਗਈ ਤਾਂ ਸਰਕਾਰ ਦੇ ਹੁਕਮ ਅਨੁਸਾਰ ਫ਼ੌਜ ਸਮੇਤ ਸਰਦਾਰ ਸਾਹਿਬ ਪਿਸ਼ਾਵਰ ਤੋਂ ਹਜ਼ਾਰੇ ਵੱਲ ਰਵਾਨਾ ਹੋਏ।

ਹਜ਼ਾਰੇ ਦੇ ਰਸਤੇ ਦੀਆਂ ਔਕੜਾਂ

ਇੱਕ ਤਾਂ ਹਜ਼ਾਰੇ ਦਾ ਰਸਤਾ ਪਹਾੜੀ ਸੀ ਅਤੇ ਦੂਜਾ ਇੱਥੇ ਭਿੰਨ ਭਿੰਨ ਕਬੀਲੇ ਰਹਿੰਦੇ ਸਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਕੰਮ ਹੀ ਡਾਕੇ ਮਾਰਨਾ ਅਤੇ ਲੁੱਟ-ਮਾਰ ਕਰਨਾ ਸੀ। ਮੁਗਲਾਂ ਅਤੇ ਅਫ਼ਗਾਨਾਂ ਦਾ ਲੰਬੇ ਸਮੇਂ ਤੋਂ ਇੱਥੇ ਰਾਜ ਰਹਿਣ ਕਰਕੇ ਹਰ ਕਬੀਲੇ ਕੋਲ ਹਥਿਆਰਾਂ, ਬਰੂਦ ਆਦਿ ਦੇ ਵੱਡੇ ਜ਼ਖੀਰੇ ਸਨ। ਆਮ ਲੋਕ ਤਾਂ ਇਸ ਰਸਤੇ ਵੱਲ ਮੂੰਹ ਨਹੀਂ ਸੀ ਕਰਦੇ। ਜਦੋਂ ਇਹਨਾਂ ਨੂੰ ਖਾਲਸਾ ਫ਼ੌਜ ਦੀ ਆਮਦ ਦਾ ਪਤਾ ਲੱਗਿਆ ਤਾਂ ਇਹਨਾਂ ਸਾਰੇ ਰਸਤੇ ਪੱਥਰਾਂ, ਦਰਖਤਾਂ ਆਦਿ ਨਾਲ ਬੰਦ ਕਰ ਦਿੱਤੇ। ਸਿੰਘਾਂ ਨੂੰ ਲੁੱਟਣ ਲਈ ਵੱਡੀ ਗਿਣਤੀ ਵਿੱਚ ਇਕੱਠੇ ਹੋ ਕੇ ਹਥਿਆਰਾਂ ਨਾਲ ਲੈਸ ਜੰਗ ਲਈ ਤਿਆਰ ਹੋ ਗਏ।

ਖਾਲਸਾ ਐਸੀਆਂ ਰੁਕਾਵਟਾਂ ਦੂਰ ਕਰਦਾ ਅੱਗੇ ਵਧਿਆ। ਇਹਨਾਂ ਨੂੰ ਏਲਚੀ ਭੇਜ ਕੇ ਪੰਗਾ ਨਾ ਲੈਣ ਅਤੇ ਦੰਗਾ ਨਾ ਕਰਨ ਲਈ ਬਥੇਰਾ ਸਮਝਾਇਆ ਪਰ ਇਹ ਬਿਫ਼ਰੇ ਹੋਏ ਨਾ ਟਲੇ। ਖ਼ਾਲਸੇ ਨਾਲ ਇਹਨਾਂ ਤਕੜੀ ਝਪਟ ਲਈ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਬਾਹੂਬਲ ਨੂੰ ਬਹਾਦਰੀ ਨਾਲ ਦਿਖਾਇਆ। ਬਹੁਤ ਕਟਾ ਵੱਢ ਹੋਈ ਪਰ ਖ਼ਾਲਸਾ