ਹਾਂ, ਮੈਂ ਮੰਨੀ ਜਾਨਾਂ ਵਾਂ! ਜੋ ਜੋ ਕੁਫ਼ਰ ਤੁਹਾਡੇ ਦੇਸ਼ ਬਾਰੇ ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਪਿੰਡ ਲੁਣਦਾ ਹੁੰਦਾ ਸਾਂ - ਕਿ ਏਥੇ ਲੋਕੀ ਭੇਖੜਿਆਂ ਨਾਲ ਮਰ ਰਹੇ ਤੇ ਬੱਚਿਆਂ ਤੱਕ ਨੂੰ ਖਾ ਜਾਂਦੇ ਨੇ- ਕਦੇ ਮੈਂ ਉਹ ਵੀ ਮੰਨ ਲਿਆ ਸੀ: ਤੇ ਹੁਣ ਜੋ ਮੈਂ ਆਪਣੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਨਾਲ ਦੇਖ ਰਿਹਾ ਵਾਂ, ਇਹ ਭਲਾ ਕਿਉਂ ਨਾ ਮੰਨਾਂ!"

"ਕੀ ਮਤਲਬ? ਆਪਣੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਨਾਲ ਤੂੰ ਕੀ ਵੇਖ ਰਿਹਾ ਏ ?" ਪਿਸਤਰੂਗਾ ਨੇ ਪੁੱਛਿਆ, "ਕੀ ਤੂੰ ਕਜ਼ਾਖ਼ਸਤਾਨ ਹੋ ਆਇਆ ਏਂ? ਜਾਂ ਪਨੀਰ ਬਣਾਨ ਵਾਲੇ ਪਹਾੜੀਏ ਤੂੰ ਆਪਣੀ ਅੱਖੀਂ ਵੇਖ ਲਏ ਨੇ ?"

"ਮੈਂ ਓਥੇ ਤੇ ਨਹੀਂ ਗਿਆ, ਪਰ ਜੋ ਏਥੇ ਮੇਰੇ ਸਾਹਮਣੇ ਏ ਉਹ ਤਾਂ ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵੇਖ ਲਿਆ ਏ।"

"ਕੀ ਤੈਨੂੰ ਪਸੰਦ ਨੇ ਇਹ ਸਾਵੀਆਂ ਬਾਰੀਆਂ ਵਾਲੇ ਮਕਾਨ ?"

"ਸੁਣ ਮਿੱਤਰਾ! ਮੈਨੂੰ ਬਹੁਤਿਆ ਭੰਬਲ-ਭੂਸਿਆ ਵਿੱਚ ਨਾ ਪਾ। ਮੈਂ ਇੱਕ ਅਜਿਹੇ ਦੇਸ਼ ਵਿੱਚ ਆਇਆ ਵਾਂ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਸਦੀਆਂ ਦੇ ਦੁੱਖਾਂ ਨੇ ਬੜਾ ਜ਼ਹਿਰ ਰਲਾ ਦਿੱਤਾ ਏ। ਤੁਹਾਡੇ ਏਸ ਦੇਸ਼ ਵਿੱਚ ਝੀਲ ਆਰਾਲ ਦੇ ਦੁਆਲੇ ਜਿਹੋ ਜਿਹੇ ਦੁੱਖ ਪਹਿਲਿਆਂ ਵਕਤਾਂ ਵਿੱਚ ਕਦੇ ਹੁੰਦੇ ਹੁੰਦੇ ਸਨ, ਉਹ ਦੁੱਖ ਮੈਂ ਆਪ ਦੇਖੇ ਨੇ, ਉਹੋ ਜਿਹੇ ਦੁੱਖ ਮੇਰੇ ਆਪਣੇ ਪਿੰਡ ਵਿੱਚ ਮੇਰੇ ਹੱਡੀ ਵਰਤੇ ਨੇ । ਸਾਡੇ ਪਿੰਡ ਵੀ ਇੱਕ ਖ਼ਾਨ ਏ-ਮਾਲਕ ਕ੍ਰਿਸਤੀਆ-ਜਿਸ ਨੂੰ ਸਾਰੇ ਤ੍ਰੈ-ਨੱਕਾ ਸੌਦਦੇ ਨੇ । ਸੋ ਮਖੋਲ ਛੱਡੀਏ । ਮੈਂ ਤੇ ਤੁਹਾਨੂੰ ਕੁਝ ਹੋਰ ਪੁੱਛਣ ਲੱਗਾ ਸਾਂ। ਮੈਨੂੰ ਦੱਸੇ ਖਾਂ ਭਲਾ, ਇਹ ਬੰਨ੍ਹ ਤੇ ਝੀਲ ਦਾ ਏਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦਾ ਬੰਦੋਬਸਤ ਬਣਾਇਆ ਕਿੰਨੇ ਕੁ ਵਰ੍ਹੇ ਹੋ ਗਏ ਹੋਏ ਨੇ ?"

"ਕੋਈ ਬਹੁਤਾ ਚਿਰ ਨਹੀਂ ਹੋਇਆ ਹੋਣਾ। ਸ਼ੈਦ ਤੇਰਾਂ ਚੌਦਾਂ ਵਰ੍ਹੇ।"

"ਇਹ ਹਰ ਕੋਈ ਤੱਕ ਸਕਦਾ ਏ, ਤੇ ਇਹ ਵੀ ਕਿ ਸਿਉਂਆ ਦੇ ਰੁੱਖ ਵੀ ਹਾਲੀ ਛੋਟੀ ਉਮਰ ਦੇ ਹੀ ਨੇ, ਏਸੇ ਬੰਨ੍ਹ ਦੇ ਹਾਣ ਦੇ। ਪਿੰਡ ਹੋ ਸਕਦਾ ਏ ਪੁਰਾਣਾ ਹੋਵੇ, ਪਰ ਘਰ ਨਵੇਂ ਤੇ ਚੰਗੀ ਵਿਓਂਤ ਨਾਲ ਬਣੇ ਨੇ। ਮਸ਼ੀਨ, ਕਾਰਖ਼ਾਨਾ, ਬਿਜਲੀ ਦਾ ਚਾਨਣ, - ਤੁਸੀਂ ਇੱਕ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਆਖ ਸਕਦੇ ਹੋ ਇਹ ਸਭ ਏਸੇ ਬੰਨ੍ਹ ਦੇ ਹੀ ਬੱਚੇ ਨੇ। ਪਰ ਜਦੋਂ ਤੁਸਾਂ ਹਾਲੀ ਇਹ ਬੰਨ੍ਹ ਨਹੀਂ ਸੀ ਬਣਾਇਆ, ਓਦੋਂ ਏਥੇ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਸਵਰਗ ਤਾਂ ਨਹੀਂ ਸੀ ਉਤਰਿਆ ਹੁੰਦਾ, ਕਿਓਂ?"

ਪਿਸਤਰੁਗਾ ਬੜੀ ਉੱਚੀ-ਉੱਚੀ ਹੱਸ ਪਿਆ।"ਤੈਨੂੰ ਪੂਰਾ ਤੇ ਨਿਰੋਲ ਸੱਚ ਦੱਸ ਰਿਹਾ ਦਾ - ਸਵਰਗ ਨਾਲ ਰਲਦਾ ਏਥੇ ਕੁਝ ਵੀ ਨਹੀਂ ਸੀ..."

"ਤਾਂ ਫੇਰ ਜੋ ਵੀ ਮੈਂ ਸਮਝਣਾ ਚਾਹਨਾ ਵਾਂ, ਉਹ ਸਭ ਮੈਨੂੰ ਸਮਝ ਆ ਗਿਆ ਏ । ਮੈਨੂੰ ਇਹ ਸਮਝ ਆ ਗਿਆ ਏ ਕਿ ਕਦੇ ਇਹ ਥਾਂ ਵੀ ਗਰੀਬ ਲੋਕਾਂ ਲਈ ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦਾ ਥਲ ਹੁੰਦੀ ਸੀ ਜਿਹੋ ਜਿਹਾ ਸਾਡੇ ਪਿੰਡ ਲਾਗੇ ਦਾ ਪੰਛੀਵਾੜੇ ਵਾਲਾ ਮੈਦਾਨ ਏ।"

ਮਿਤੀਆ ਕਾਰਾਗਾਨਵ ਨੇ ਮੁਸਕਰਾ ਕੇ ਆਪਣੇ ਸਾਥੀ ਨੂੰ ਕਿਹਾ, "ਤੱਕਿਆ ਈ, ਵਾਸਿਲੀ ਪਿਸਤਰੂਗਾ। ਇਹ ਕੋਕੇਰ ਬੜਾ ਕੁਝ ਤੇਰੇ ਕੋਲ ਸਿੱਖ ਗਿਆ ਏ । ਪਰ ਤੂੰ ਹਾਲੀ