ਮੈਂ ਵੇਖਣਾ ਤੇ ਸੁਣਨਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਏ.."

ਦੋਵਾਂ ਰੂਸੀਆਂ ਨੇ ਘੁੱਟ ਕੇ ਉਹਦੇ ਨਾਲ ਹੱਥ ਮਿਲਾਇਆ। "ਸੁਣ ਲੈ ਵਾਸਿਲੀ," ਕਾਰਾਂਗਾਨੋਵ ਨੇ ਬੜੇ ਭਰੋਸੇ ਨਾਲ ਕਿਹਾ, "ਜਿਸ ਨੂੰ ਤੂੰ 'ਡੈਨਿਊਬ ਦਰਿਆ ਕੰਢੇ ਵਸਣ ਵਾਲਾ ਜੱਟ', ਕਹਿੰਦਾ ਏ, ਉਹ ਤਾਂ ਹੁਣੇ ਹੀ ਸਿਆਸਤਦਾਨ ਬਣ ਚੁੱਕਿਆ ਏ, ਤੇ ਮੈਨੂੰ ਏਸ ਗੱਲ ਦੀ ਬੜੀ ਹੀ ਖੁਸੀ ਏ ।"

14.

ਜਦੋਂ ਮੀਤ੍ਰਿਆ ਕਦੇ ਕੱਲਾ ਹੁੰਦਾ ਤਾਂ ਉਹ ਡੂੰਘਾ ਸਾਹ ਭਰਦਿਆਂ ਸੋਚਦਾ, "ਦਿਨ ਲੰਘ ਕੇ ਹਫ਼ਤੇ ਬਣੀ ਜਾਂਦੇ ਨੇ । ਦਿਲ ਮੇਰਾ ਕਿਸੇ ਖ਼ੁਸ਼ਖ਼ਬਰੀ ਲਈ ਤਾਂਘਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਏ, ਪਰ ਪਤਾ ਨਹੀਂ ਕਿਧਰ ਆਵੇ ਇਹ ਖੁਸ਼ਖਬਰੀ !”

ਪਿਸਤਰੂਗਾ ਤੇ ਕਾਰਾਗਾਨਵ ਏਥੋਂ ਜਾ ਚੁੱਕੇ ਸਨ। ਆਪਣੇ ਅਰਾਮ ਦੇ ਵਕਤ ਵਿੱਚ ਕਦੇ-ਕਦੇ ਮੀਤ੍ਰਿਆ ਚੁੱਪ-ਚਾਪ ਹੋ ਕੇ ਖ਼ਿਆਲਾਂ ਦੀ ਦੁਨੀਆ ਵਿੱਚ ਗੁਆਰ ਜਾਂਦਾ। ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਕਮਰੇ ਵਿਚਲਾ ਰੋਲਾ ਉਹਨੂੰ ਸੁਣਾਈ ਨਾ ਦੇਂਦਾ, ਤੇ ਜਿਸ ਕੁੜੀ ਲਈ ਉਹਦਾ ਦਿਲ ਲੋਚਦਾ ਸੀ ਉਹਦੀ ਮੂਰਤ ਉਹਦੀਆਂ ਅੱਧ-ਮੀਟੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਸਾਹਮਣੇ ਆਣ ਖੜ੍ਹਦੀ। "ਜਦੋਂ ਉਹ ਮੇਰੇ ਵੱਲ ਤੱਕ ਕੇ ਇੰਜ ਮੁਸਕਰਾਂਦੀ ਏ," ਉਹ ਆਪਣੇ ਦਿਲ ਵਿੱਚ ਹੀ ਆਖਦਾ, "ਤਾ ਮੇਰਾ ਦਿਲ ਜ਼ਰੂਰ ਪੰਘਰ ਪੈਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਏ - ਪਰ ਇਜ ਹੁੰਦਾ ਨਹੀਂ। ਉਹ ਨਹੀਂ। ਇਸ ਦਿਲ ਵਿੱਚ ਨਵਰਤ ਦੀ ਸੂਲ ਏ, ਇਹ ਸੂਲ ਹੋਰ ਡੂੰਘੀ ਧਸਦੀ ਜਾਂਦੀ ਏ। ਜਿੰਨਾ ਚਿਰ ਤੱਕ ਉਹ ਸਾਰੇ ਲੋਕੀ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਮੇਰੇ ਅੰਦਰ ਇਹ ਨਫਰਤ ਤੇ ਮਾਯੂਸੀ ਪੈਦਾ ਕੀਤੀ ਏ, ਮੈਨੂੰ ਉਹ ਸਭ ਕੁਝ ਮੋੜ ਨਹੀਂ ਦੇਂਦੇ ਜੇ ਉਹਨਾਂ ਮੇਰੇ ਕੋਲੋਂ ਖੋਹਿਆ ਏ, ਓਨਾ ਚਿਰ ਤੱਕ ਮੇਰਾ ਇਹੀ ਹਾਲ ਰਹੇਗਾ, ਤੇ ਓਨਾ ਚਿਰ ਮੈਂ ਆਪਣੀ ਏਸ ਕੁੜੀ ਨਾਲ ਵੀ ਖੁਸ਼-ਖੁਸ਼ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਨਹੀਂ ਜਿਉ ਸਕਾਂਗਾ।"

ਏਸ ਸਿਆਲੇ ਖ਼ਾਸ ਹੀ ਵੱਧ ਬਰਵ ਪਈ। ਚੰਨ ਚਾਨਣੀਆਂ ਰਾਤਾਂ ਨੂੰ ਮੀਤ੍ਰਿਆ ਆਪਣੇ ਹੋਰ ਕੁਝ ਸਾਥੀਆਂ ਨਾਲ ਬਾਹਰ ਨਿੱਕਲ ਜਾਂਦਾ ਤੇ ਬਰਫ਼ ਵਿਚਲੇ ਮਘੋਰਿਆਂ ਥਾਣੀ ਝੀਲ ਦੀਆਂ ਡੂੰਘਾਣਾਂ ਵਿੱਚ ਉਦ-ਬਿਲਿਆਂ ਨੂੰ ਗੁਆਚਦੇ ਵੇਖਦਾ। ਅਨੰਤ ਤਾਰਿਆਂ- ਜੜਿਆ ਅਕਾਸ਼ ਕਿਸੇ ਬਲੌਰੀ ਗੁੰਬਦ ਵਾਂਗ ਸੀ, ਜਿਦੇ ਥੱਲੇ ਨਿੱਕੀ ਤੋਂ ਨਿੱਕੀ ਸਰਗੋਸ਼ੀ, ਛੋਟੀ ਤੋਂ ਛੋਟੀ ਹਿਲ-ਜੁਲ ਜਾਂ ਰਾਤ ਦੇ ਕਿਸੇ ਪੰਖੇਰੂ ਦੀ ਵਾਜ ਵੀ ਬੜੀ ਸਾਫ਼ ਗੂੰਜ ਉੱਠਦੀ ਸੀ । ਕੰਕਰ ਤੁਹਾਨੂੰ ਉਸਤਰੇ ਵਾਂਗ ਕੋਟਦਾ ਤੇ ਤੁਹਾਡੀਆਂ ਨਾਸਾ ਵਿੱਚ ਅੱਗ ਦੇ ਚੰਗਿਆੜਿਆ ਵਾਂਗ ਜਾ ਵੜਦਾ ਸੀ।

ਮੀਤ੍ਰਿਆ ਨੂੰ ਪੰਛੀਵਾੜੇ ਦੇ ਸਿਆਲੇ ਚੇਤੇ ਆ ਗਏ। ਓਥੇ ਸਿਆਲਾ ਮੌਜ-ਮੇਲਾ ਹੁੰਦਾ ਸੀ - ਬਰਫ਼-ਗੱਡੀ ਦੀਆ ਦੌੜਾਂ, ਬੱਚਿਆਂ ਦੀ ਚਹਿਕਾਰ। ਓਥੋਂ ਨਾਲੋਂ ਉਲਟ ਏਥੇ ਸਿਆਲਾ ਉਹਨਾਂ ਬੇਅੰਤ ਕੁਤਬੀ ਫਾਸਲਿਆਂ ਦਾ ਇੱਕ ਅੰਗ ਸੀ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਬਰਕ ਦੇ ਝੱਖੜ ਕੀੜਿਆਂ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਪਸ਼ੂਆਂ ਤੇ ਮਨੁੱਖਾਂ ਤੱਕ ਸਾਰੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਲਈ ਮੌਤ-ਸੁੰਨ ਦਾ