ਮੋਲਦਾਵੀਆ ਲੈ ਗਏ ਨੇ, ਓਥੋਂ ਗੱਡੀਆਂ ਭਰ-ਭਰ ਜਰਮਨੀ ਭੇਜ ਰਹੇ ਨੇ।

ਓਸ ਸ਼ੁੱਕਰਵਾਰ ਜਦ ਲੋਕਾਂ ਰੱਜ ਕੇ ਗੋਪਾਂ ਮਾਰ ਲਈਆਂ, ਤਾਂ ਸਤਇਕਾ ਚਰਨੰਤਜ਼ ਨੇ (ਜਿਸ ਨੂੰ 'ਲਾਲ-ਦਾੜ੍ਹੀਆ' ਕਹਿੰਦੇ ਸਨ ਭਾਵੇਂ ਹੁਣ ਉਹਦੀ ਦਾੜ੍ਹੀ ਕਰੜਬਰੜੀ ਹੋ ਚੁੱਕੀ ਸੀ), ਮਸ਼ੀਨ ਵਾਲੇ ਨੂੰ ਛੇੜਨ ਦੇ ਢੰਗ ਨਾਲ ਪੁੱਛਿਆ, "ਓਇ ਗ੍ਹੀਤਜਾ, ਤੇਰੇ ਭਰਾ ਮੀਤ੍ਰਿਆ ਦਾ ਕੀ ਬਣਿਆ ?"

"ਮੈਨੂੰ ਤਾਂ ਕੁਝ ਵੀ ਨਹੀਂ ਪਤਾ। ਮੈਨੂੰ ਉਹਦੀ ਕੋਈ ਖ਼ਬਰ ਨਹੀਂ।"

"ਮੈਂ ਤਾਂ ਸੁਣਿਐ ਉਹ ਓਥੇ ਕਿਸੇ ਰੂਸੀ ਮੈਦਾਨ ਵਿੱਚ ਮਰ ਖਪ ਗਿਆ ਏ।"

"ਹੋ ਸਕਦਾ ਏ... ਉਹਨੂੰ ਓਥੇ ਮੈਂ ਤੇ ਨਹੀਂ ਸੀ ਘੋਲਿਆ।"

ਚਰਨੈਤਜ਼ ਨੇ ਕੋੜਾ ਜਿਹਾ ਹਾਸਾ ਹੱਸਿਆ, "ਤੇਰਾ ਮਤਲਬ ਏ ਉਹ ਓਥੇ ਮੌਜ ਮੇਲੇ ਲਈ ਗਿਆ ਸੀ ?"

"ਰੱਬ ਇੰਜ ਨਾ ਕਰੇ ! ਪਰ ਜੇ ਉਹਦੇ ਭਾਗਾਂ ਚ ਮੌਤ ਹੀ ਲਿਖੀ ਏ, ਤਾਂ ਫੇਰ ਅਸੀਂ ਉਹਦੇ ਮਰਨੇ ਦੀਆਂ ਸਭ ਰਸਮਾਂ ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪੂਰੀਆਂ ਕਰਾਂਗੇ ।"

ਇੱਕ ਅਫ਼ਵਾਹ ਗਰਮ ਸੀ ਕਿ ਰੂਸੀਆਂ ਨੇ ਜਰਮਨਾਂ ਤੇ ਸਾਡੇ ਜਵਾਨਾਂ ਨੂੰ ਇੱਕ ਬਰਫ਼-ਜੰਮੇ ਮੈਦਾਨ ਵਿੱਚ ਘੇਰ ਲਿਆ ਸੀ, ਤੇ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਓਦੋਂ ਤੱਕ ਓਥੇ ਹੀ ਡੱਕੀ ਰੱਖਿਆ ਸੀ ਜਦੋਂ ਤੱਕ ਉਹ ਭੁੱਖ ਤੇ ਠੰਢ ਨਾਲ ਮਰ ਨਹੀਂ ਸਨ ਗਏ। ਜਦੋਂ ਵੀ ਉਹਨਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਕਿਸੇ ਨੇ ਬਾਹਰ ਨਿੱਕਲਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੀ, ਤਾਂ ਰੂਸੀਆਂ ਆਪਣੀਆਂ ਤੋਪਾਂ ਉਹਨਾਂ ਉੱਤੇ ਸੇਧ ਲਈਆਂ ਤੇ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਨਿੱਕਲਣ ਦਾ ਮੌਕਾ ਨਾ ਦਿੱਤਾ।

"ਹੋ ਸਕਦਾ ਏ ਮੇਰਾ ਭਰਾ ਵਿਚਾਰਾ ਏਸ ਘੱਲੂਘਾਰੇ ਵਿਚ ਹੀ ਮਾਰਿਆ ਗਿਆ ਹੋਏ । ਬਘਿਆੜ ਉਹਨੂੰ ਖਾ ਗਏ ਹੋਣਗੇ ਸਿਰਫ਼ ਉਹਦੀਆਂ ਲੱਤਾਂ ਦਾ ਬੂਟਾ ਵਾਲਾ ਹਿੱਸਾ ਹੀ ਉਹਨਾਂ ਛੱਡਿਆ ਹੋਣਾ ਏ ।"

ਗਰਮੀਆਂ ਦੀ ਇੱਕ ਤਿੱਖੀ ਦੁਪਹਿਰ ਨੂੰ ਉਹ ਗੱਲਾਂ ਕਰਦੇ ਰਹੇ। ਉਹ ਪਿੜ ਜਿਹਾ ਬਣਾ ਕੇ ਬੈਠੇ ਹੋਏ ਸਨ। ਡੰਗਰ ਗੱਡਿਆਂ ਦੇ ਨੇੜੇ ਖੜੋਤੇ ਜੁਗਾਲੀ ਕਰ ਰਹੇ ਸਨ। ਮਸ਼ੀਨ ਚੱਲਣ ਦੀ ਵਾਜ ਆ ਰਹੀ ਸੀ।

"ਹੁਣ ਤੇਰਾ ਵਿਚਾਰੇ ਦਾ ਕੀ ਬਣੇਗਾ ?" ਚਰਨੈਭਜ਼ ਨੇ ਉਪਰੋਂ-ਉਪਰ ਬੜੇ ਦੁਖੀ ਬਣ ਕੇ ਕਿਹਾ, "ਵਿਚਾਰੇ ਮੀਤ੍ਰਿਆ ਦੇ ਵੰਡੇ ਦੀ ਤੋਂ ਹੁਣ ਤੇਰੇ ਸਿਰ ਆਣ ਪਈ ਏ।"

"ਕਿਹੜੀ ਭੋਂ  ? ਉਹ ਤੇ ਨਾ ਹੋਇਆ ਵਰਗੀ ਏ, ਕਾਸੇ ਕੰਮ ਦੀ ਨਹੀਂ।"

"ਨਹੀਂ - ਤੇਰੇ ਕਹਿਣ ਤੋਂ ਉਲਟ ਉਹ ਕਾਫ਼ੀ ਮੁੱਲ ਦੀ ਏ," ਚਰਨੈਤਜ਼ ਅੱਗੋਂ ਝੱਟ ਬੋਲ ਪਿਆ, "ਜਿਵੇਂ ਵੀ ਏ, ਇਹ ਸੱਚ ਏ ਕਿ ਤੂੰ ਲਾਮ `ਤੇ ਨਹੀਂ ਗਿਆ, ਪਰ ਇਹਦੇ ਕਰ ਕੇ ਹੋਰ ਅਮੀਰ ਤੂੰ ਹੀ ਹੋਇਆ ਏ।"

ਗ੍ਹੀਤਜਾ ਨੇ ਦਲੀਲ ਦੇਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰਦਿਆਂ ਕਿਹਾ, "ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲੀ ਗੱਲ ਤਾਂ ਇਹ ਦੇ ਕਿ ਮੀਤ੍ਰਿਆ ਵਾਲੀ ਤੋਂ ਮੇਰੇ ਕੋਲ ਨਹੀਂ, ਜਗੀਰਦਾਰ ਨੇ ਸਾਂਤੀ ਹੋਈ ਏ !"

"ਤੂੰ ਈ ਅਜਿਹਾ ਬੰਦੋਬਸਤ ਕੀਤਾ ਹੋਣਾ ਏ? ਉਹਦੇ ਹੱਥ ਇਹ ਕਿਵੇਂ ਚਲੀ