ਖੁਸ਼ੀ ਹੋਈ ਏ।"

“ਤੇਰੀ ਖੁਸ਼ੀ ਤਾਂ ਸਾਫ਼ ਪਈ ਲੱਭਦੀ ਏ।'' ਚਰਨੈਤਜ਼ ਕੋਲੋਂ ਰਿਹਾ ਨਾ ਗਿਆ।"

"ਨਹੀਂ, ਤੁਹਾਡੇ ਸੋਚਣ ਤੋਂ ਉਲਟ ਮੈਂ ਸੋਚੀ-ਮੁਚੀ ਬੜਾ ਖੁਸ਼ ਹਾਂ। ਸੋ ਤੈਨੂੰ ਲਿਖੀ ਏ ਉਹਨੇ ਚਿੱਠੀ ?"

"ਨਹੀਂ, ਉਹਨੇ ਮੈਨੂੰ ਨਹੀਂ ਲਿਖੀ," ਨਾਸਤਾਸੀਆ ਨੇ ਉਹਦੇ ਵੱਲ ਤੱਕਣ ਬਿਨਾਂ ਕਿਹਾ।

ਏਸੇ ਵੇਲੇ ਉਹਦੀ ਧਰਮ-ਮਾਤਾ ਉਤਜਾ ਆ ਗਈ। ਉਹਦੀਆਂ ਗੋਲਾਂ ਸੂਹੀਆਂ ਤੇ ਭਰਵੱਟੇ ਖਿੰਡੇ-ਪੁੰਡੇ ਸਨ । ਉਹਨੇ ਲਾਡ ਨਾਲ ਕਿਹਾ, "ਤੂੰ ਚਲੀ ਜਾ, ਰਾਣੀਏ, ਮੈਂ ਦਸਨੀ ਆ ਸਭ ਨੂੰ ।"

ਨਾਸਤਾਸੀਆ ਚਲੀ ਗਈ । ਕੁਝ ਮਿੰਟਾਂ ਲਈ ਮਸ਼ੀਨ ਵਾਲਾ ਬੁੱਲ੍ਹ ਪੀਛੇ ਮੀਟ ਕੇ, ਉਦਾਸ ਅੱਖਾਂ ਨਾਲ ਉਹਨੂੰ ਜਾਂਦੀ ਨੂੰ ਡੱਕਦਾ ਰਿਹਾ। ਫੇਰ ਪਰਦਾ ਜਿਹਾ ਬੋਲਿਆ, "ਚੰਗਾ ਉਤਜਾ - ਦੱਸ ਕੀ ਦੱਸਣਾ ਈ!”

"ਹਾਂ, ਮੈਂ ਦਸਾਂਗੀ ਕਿਉਂ ਨਹੀਂ," ਉਹ ਆਪਣੇ ਸਾਰੇ ਚਿੱਟੇ ਦੰਦ ਨੰਗੇ ਕਰਕੇ ਹੋਸੀ, "ਸਿਰਫ਼ ਮੇਰੇ ਵੱਲ ਇੰਜ ਨਾ ਵੇਖ ਨਹੀਂ ਤਾਂ ਮੈਨੂੰ ਗਲ ਪੈ ਜਾਏਗੀ। ਕੱਲ੍ਹ ਰਾਤੀ, ਦਿੰਕਾ ਇਪਾਤੈਸਕੂ ਪਰਤ ਕੇ ਆਇਆ ਏ... ਇੰਜ ਢੇਰੀ ਨਾ ਢਾਹ..."

ਇੱਕ ਕੰਬਣੀ ਸਾਰੇ ਢਾਰੇ ਵਿੱਚੋਂ ਦੀ ਲੰਘ ਗਈ। "ਇੰਜ ਉਤਾਵਲੇ ਨਾ ਹੋਵੇ। ਸਾਡੇ ਬੰਦੇ ਹਾਲੀ ਹੁਣੇ ਨਹੀਂ ਪਰਤ ਰਹੇ। ਪਰ ਹੁਣ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਔਣ ਵਿੱਚ ਬਾਹਲੀ ਦੇਰ ਵੀ ਨਹੀਂ ਰਹੀ। ਦਿੱਕਾ ਇਪਾਤੈਸਕੂ ਦੀ ਕਿਸਮਤ ਖ਼ਾਸ ਈ ਚੰਗੀ ਸੀ । ਇੱਕ ਬੜੀ ਵੱਡੀ ਲੜਾਈ ਹੋਈ ਜਿਹੜੀ ਦੋ ਹਫ਼ਤੇ ਚਲਦੀ ਰਹੀ। ਓਮਾਨ ਨਾਂ ਦੀ ਥਾਂ ਉੱਤੇ ਰੂਸੀਆਂ ਨੇ ਮੋਰਚੇ ਵਿੱਚ ਪਾੜ ਪਾ ਲਿਆ ਸੀ, ਤੇ ਉਹਨਾਂ ਨੱਠਦੇ ਜਰਮਨਾਂ ਦਾ ਪਿੱਛਾ ਕਰਨਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਉਹ ਪਿੱਛਾ ਕਰਦੇ ਰਹੇ, ਪਰ ਸਭਨਾਂ ਨੂੰ ਫੜ ਨਾ ਸਕੇ। ਮੋਲਦਾਵੀਆ ਵਿੱਚ ਉਹ ਟਿੱਡੀ ਦਲ ਵਾਂਗ ਖਿਲਰੇ ਹੋਏ ਸਨ। ਜਿਉਂ ਹੀ ਜਰਮਨ ਕਿਸੇ ਥਾਂ 'ਤੇ ਠਹਿਰਦੇ ਤੇ ਖਾਣਾ ਦਾਣਾ ਤੇ ਹੋਰ ਚੁਰਾਈਆਂ ਵਸਤਾਂ ਨਾਲ ਗੱਡੀਆਂ ਭਰਨ ਲੱਗਦੇ, ਰੂਸੀ ਪਿੱਛੋਂ ਆ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਗਿੱਚੀ ਨੱਪਦੇ। ਇਹਨਾਂ ਭਗੋੜਿਆ ਵਿੱਚ ਟਾਂਵੇ-ਟਾਂਵੇ ਆਪਣੇ ਜਵਾਨ ਵੀ ਸਨ, ਤੇ ਨੱਠਦਿਆਂ- ਨੱਠਦਿਆਂ ਦਿੱਕਾ ਆਪਣੇ ਘਰ ਹੀ ਪੁੱਜ ਗਿਆ, ਬਸ ਇੰਜੇ ਹੀ। ਉਹ ਆਇਆ ਤੇ ਅਛੋਪਲੇ ਹੀ ਪਰਤ ਗਿਆ, ਕਿਸੇ ਪੁਲਸੀਏ ਨੂੰ ਵੀ ਉਹਦੀ ਭਿਣਕ ਨਾ ਪਈ। ਪੋਰੁਮਬਿਤਜਾ ਦੀ ਖੁਸ਼ੀ ਦਾ ਤਾਂ ਕੋਈ ਅੰਤ ਹੀ ਨਾ ਰਿਹਾ ਉਹ ਆਪਣੇ ਵਿਆਹ ਪਿੱਛੋਂ ਮਸਾਂ ਤਿੰਨ ਦਿਨ ਹੀ ਕੋਠੇ ਰਹੇ ਹੋਣੇ ਨੇ, ਤੇ ਉਹਦੇ ਆਦਮੀ ਨੂੰ ਆਪਣੀਆਂ ਹੱਡੀਆਂ ਕਿਸੇ ਦੁਰੇਡੇ ਬਲ ਵਿੱਚ ਛੱਡਣ ਲਈ ਜਾਣਾ ਪੈ ਗਿਆ ਸੀ । ਤੇ ਹੁਣ ਉਹ ਪਰਤ ਆਇਆ ਸੀ। ਪਰਮਬਿਤ ਭੱਜੀ-ਭੱਜੀ ਮੇਰੇ ਘਰ ਆਈ ਤੇ ਸਭ ਖ਼ਬਰ ਦੇ ਗਈ ਕਿ ਕੌਣ-ਕੌਣ ਮਰਿਆ ਤੇ ਕੌਣ-ਕੌਣ ਜਿਉਂਦਾ ਏ। ਓਸ ਪਿੰਡੋਰੀ ਵਾਲਾ ਏਰੇਮੀਤ੍ਰਿਆ ਰੋਥੂ, ਤੇ ਫਾਟਕ ਵਾਲੇ ਪਿੰਡ ਦਾ ਸਾਦੁ ਕਾਲੁਗੁਰੂ, ਤੇ ਸ਼ਿਕਾਰੀ ਨਿਕੋਲਾਸ ਗਰਿਗੋਰਿਤਜ਼ ਤੇ ਕੁਝ ਹੋਰ ਉਹਦੇ ਘਰ ਵਾਲੇ ਨੇ ਜਿਊਂਦੇ ਦੱਸੇ ਨੇ । ਉਹਨੇ ਇਹ