"ਮੈਂ ਤੇ ਆਪਣੇ ਏਸ ਜਰਮਨ ਨਾਲ ਹੀ ਗੁਜ਼ਰ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਿਆ। ਪਰ ਇਹ ਮੈਨੂੰ ਪਤਾ ਏ ਕਿ ਹਿਟਲਰ ਦੇ ਆਦਮੀ ਆਪਣੇ ਕੰਮ ਦੇ ਮਾਹਿਰ ਤੇ ਬੜੇ ਚੰਗੇ ਕਾਮੇ ਨੇ।"

"ਓਇ ਤੇਰੀ ਅਕਲ ਕਿਤੇ ਚਰਨ ਗਈ ਹੋਈ ਏ। ਤੈਨੂੰ ਨਹੀਂ ਪਤਾ ਦੁਨੀਆਂ ਵਿੱਚ ਕੀ-ਕੀ ਤਬਦੀਲੀਆਂ ਆ ਚੁੱਕੀਆਂ ਨੇ। ਡਾਢਿਆਂ ਦੇ, ਧੀਂਗੜਾਂ ਦੇ ਦਿਨ ਬੀਤ ਗਏ ਨੇ। ਰੂਸ ਵਿੱਚ ਉਹਨਾਂ ਹਿਰਸੀ ਜਗੀਰਦਾਰਾਂ ਦਾ ਬੀ ਨਾਸ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਏ ਤੇ ਕਿਰਤੀ ਇਨਸਾਫ਼ ਦੀ ਹਕੂਮਤ ਥੱਲੇ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਬਿਤਾਣ ਲੱਗ ਪਏ ਨੇ । ਬਿਲਕੁਲ ਸਾਦਾ ਕਾਨੂੰਨ ਏ: ਜਿਹੜਾ ਕੰਮ ਕਰਦਾ ਏ, ਉਹਨੂੰ ਖਾਣ ਨੂੰ ਮਿਲਦਾ ਏ, ਤੇ ਜਿਹੜਾ ਕੰਮ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ ਉਹਨੂੰ ਖਾਣ ਨੂੰ ਕੁਝ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦਾ। ਬਾਲਸ਼ਵਿਕਾਂ ਦਾ ਨਵਾਂ ਕਾਨੂੰਨ ਉਹਨਾਂ ਕਾਮਿਆਂ ਦਾ ਪੂਰਾ ਸਤਿਕਾਰ ਕਰਦਾ ਏ ਜਿਹੜੇ ਹਾੜ ਦੀਆਂ ਲੂਆਂ ਵਿੱਚ ਭੁੱਜਦੇ ਤੇ ਪੋਹ ਦੇ ਪਾਲਿਆਂ ਵਿੱਚ ਜੰਮ ਜਾਂਦੇ ਨੇ, ਜਿਹੜੇ ਪੀੜ-ਪੀੜ ਅੰਗਾਂ ਨਾਲ ਹਲ ਚਲਾਂਦੇ ਰਹਿੰਦੇ ਨੇ। ਉਹ ਰੂਸੀ ਇਨਸਾਫ਼ 'ਤੇ ਭਰੋਸਾ ਰੱਖਦੇ ਨੇ, ਤੇ ਇਹ ਜਰਮਨ ਧੱਕੇਸ਼ਾਹੀ 'ਤੇ। ਆਪਣੀ ਤਾਕਤ ਦੇ ਏਸ ਸਾਰੇ ਅਡੰਬਰ ਤੇ ਹੈਂਕੜ ਦੇ ਹੁੰਦਿਆਂ ਸੁੰਦਿਆਂ ਇਹ ਜਰਮਨ ਹੁਣ ਕਿਉਂ ਪਏ ਇੰਜ ਮਾਰ ਖਾਂਦੇ ਤੇ ਕੀਮਾ-ਕੀਮਾ ਹੁੰਦੇ ਨੇ ? ਸਿਰਫ਼ ਏਸ ਲਈ ਕਿ ਰੂਸੀਆਂ ਦੇ ਨਵੇਂ ਨੇਮਾਂ ਥੱਲੇ ਸੈਆਂ ਵੱਖਰੀਆਂ ਕੌਮਾਂ ਉੱਠ ਪਈਆਂ ਤੇ ਬਹਾਦਰੀ ਨਾਲ ਲੜਨ ਲੱਗ ਪਈਆਂ ਨੇ ਸੈਆਂ ਕੰਮਾਂ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਪਤਾ ਏ ਕਿ ਉਹ ਓਸ ਇਨਸਾਫ਼ ਲਈ ਲੜ ਰਹੀਆਂ ਨੇ, ਜਿਹੜਾ ਉਹਨਾਂ ਏਨੀਆਂ ਕੁਰਬਾਨੀਆਂ ਦੇ ਕੇ ਜਿੱਤਿਆ ਏ । ਉਹਨਾਂ ਏਥੋਂ ਸਾਡੇ ਦੇਸ਼ ਵਿੱਚੋਂ ਵੀ ਜਰਮਨਾਂ ਨੂੰ ਕੱਢ ਦਿੱਤਾ ਏ । ਹੁਣ ਸਾਡੀ ਵਾਰੀ ਏ ਕਿ ਜੋ ਜ਼ੁਲਮ ਸਾਨੂੰ ਪੀਠੀ ਜਾ ਰਿਹਾ ਏ ਉਸ ਤੋਂ ਵੀ ਛੁਟਕਾਰਾ ਪਾ ਲਈਏ ।"

"ਇਨਸਾਫ਼," ਗ੍ਹੀਤਜਾ ਨੇ ਵਿਸ ਘੋਲਦਿਆਂ ਤੁਰੰਤ ਜਵਾਬ ਦਿੱਤਾ, "ਇਨਸਾਫ਼ ਦਾ ਅਰਥ ਹੈ: ਜਿਹੜਾ ਅਮੀਰ ਹੋ ਸਕਦਾ ਏ ਉਹਨੂੰ ਅਮੀਰ ਹੋਣ ਦਿਓ, ਤੇ ਕੰਗਲਿਆਂ ਨੂੰ ਦੂਜਿਆਂ ਦੀਆਂ ਜੁੱਤੀਆਂ ਸਾਫ਼ ਕਰਨ ਦਿਓ।"

ਚਰਨੈਤਜ਼ ਨੇ ਹਵਾ ਵਿੱਚ ਆਪਣੀ ਚਾਬਕ ਐਵੇਂ ਹੀ ਘੁੰਮਾਈ।

"ਤੇ ਤੇਰੇ ਰਖਵਾਲੇ, ਕੋਠੀ ਦੇ ਮਾਲਕ ਦਾ ਕੀ ਅਸਲਾ ਏ ? ਮੈਂ ਤੇ ਅੱਜ ਤੱਕ ਕਦੇ ਦੌਲਤ ਜਾਂ ਜਗੀਰ ਦਿਆਨਤਦਾਰੀ ਨਾਲ ਕਮਾਈ ਜਾਂਦੀ ਨਹੀਂ ਸੁਣੀ। ਕਦੇ ਕਿਸੇ ਤ੍ਰੈ-ਨੱਕੇ ਦੇ ਹੱਥ ਕਹੀ ਫੜੀ ਤੱਕੀ ਏ ? ਹਰ ਕੰਮ ਲਈ ਤੇ ਉਹਦੇ ਅੱਗੇ ਪਿੱਛੇ ਹੱਥ ਜੋੜੀ ਗ਼ੁਲਾਮ ਹਾਜ਼ਰ ਰਹਿੰਦੇ ਨੇ। ਉਹ ਆਪ ਰੱਜ ਕੇ ਖਾਂਦਾ ਤੇ ਉਹਦੇ ਗੁਲਾਮ ਭੋਖੜੇ ਜਰਦੇ ਨੇ.. ਸਾਨੂੰ ਇਨਸਾਫ਼ ਥੋੜ੍ਹਾ ਕਿਤੇ ਮਿਲਦਾ ਏ, ਸਾਫ਼ ਲੋਟੀ ਏ... ਨੀਤਜ਼ਾ ਮੁਤੁ ਵੱਲ ਹੀ ਵੇਖ.."

ਇੱਕ ਕਿਸਾਨ ਢਾਣੀ ਤੋਂ ਕੁਝ ਦੂਰ ਖੜੋਤਾ ਸੀ, ਜਿਵੇਂ ਉਹਨੂੰ ਓਥੇ ਖੜੋਤਿਆਂ ਸ਼ਰਮ ਆ ਰਹੀ ਸੀ - ਕਾਲਾ ਮੂੰਹ, ਭੈਭੀਤ ਅੱਖਾਂ, ਸੇਹ ਵਰਗੇ ਵਾਲ। ਉਹਨੂੰ ਮੁਤੂ (ਗੁੰਗਾ) ਆਖਦੇ ਸਨ ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਘੰਟਿਆਂ ਬੱਧੀ ਚੁੱਪ ਰਹਿੰਦਾ ਸੀ।

"ਇਹਨੂੰ ਤੱਕੋ, ਨੀਤਜ਼ਾ ਮੁਤੂ ਵੱਲ ਹੀ ਧਿਆਨ ਦਿਓ, ਵੱਲ ਮੁੜ ਕੇ ਗੱਲਾਂ ਕਰਦਾ ਗਿਆ, "ਇਹ ਆਪਣੀ ਸਾਰੀ ਉਮਰ ਚਰਨੈਤਜ਼ ਓਸ ਬੰਦੇ ਗੁਲਾਮੀ ਦਾ ਜੀਵਨ