ਏਸ ਟਕੋਰ ਦਾ ਸਵਾਦ ਨਾ ਲੈਣ ਦਿੱਤਾ, "ਤੂੰ ਪਛੜ ਗਿਆ ਏਂ, ਬੁੱਢਿਆ, ਵਕਤੋਂ ਖੁੰਝ ਗਿਆ ਏਂ। ਤੈਨੂੰ ਪਤਾ ਹੋਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਏ ਕਿ ਉਹ ਏਸ ਵੇਲੇ ਜੇਲ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਨੇ, ਤੇ ਸਰਕਾਰ ਦੀਆਂ ਵਾਗਾਂ ਆਪਣੇ ਹੱਥਾਂ ਵਿੱਚ ਸਾਂਭ ਚੁੱਕੇ ਨੇ। ਫ਼ਿਕਰ ਨਾ ਕਰ, ਉਹ ਸਾਨੂੰ ਏਸ ਜਿਲ੍ਹਣ ਵਿੱਚੋਂ ਜ਼ਰੂਰ ਕੱਢ ਲੈਣਗੇ। ਹੁਣ ਉਹਨਾਂ ਲਈ ਸੂਰਜ ਚਮਕਿਆ ਕਰੇਗਾ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਕੋਲ ਪਹਿਲੀਆਂ ਵਿੱਚ ਆਪਣਾ ਕੁਝ ਨਹੀਂ ਸੀ ਹੁੰਦਾ, ਬਸ ਸਿਰਫ਼ ਅੱਖਾਂ ਹੀ ਹੁੰਦੀਆਂ ਸਨ - ਅੱਖਾਂ ਜਿਹੜੀਆਂ ਅਮੀਰਾਂ ਦੀ ਐਸ਼ ਨੂੰ ਵੇਖ-ਵੇਖ ਰੋਂਦੀਆਂ ਰਹਿੰਦੀਆਂ ਸਨ।"
ਮਸ਼ੀਨ ਵਾਲੇ ਨੇ ਤਿਉੜੀ ਪਾ ਲਈ ਤੇ ਆਪਣਾ ਗੁੱਸਾ ਪੀ ਜਾਣ ਦਾ ਯਤਨ ਕੀਤਾ। ਬਿੰਦ ਕੁ ਮਗਰੋਂ ਉਹ ਕੁਝ ਅਡੋਲ ਹੋਇਆ ਤੇ ਲੰਮੇ-ਲੰਮੇ ਸਾਹ ਭਰਨ ਲੱਗਾ, "ਜਿੱਥੋਂ ਤੱਕ ਮੇਰਾ ਤਅੱਲਕ ਏ - ਮੈਂ ਨਹੀਂ ਕਿਸੇ ਮਾਮਲੇ ਵਿੱਚ ਆਉਂਦਾ," ਉਹਨੇ ਮਕਰਾ ਹਾਸਾ ਹੱਸਦਿਆਂ ਗੱਲ ਮੁਕਾਈ, "ਮੈਂ ਮਸ਼ੀਨ ਵਾਲਾ ਹਾਂ, ਤੇ ਮੇਰਾ ਕੰਮ ਏ ਕਿ ਆਟਾ ਪੀਹਾਂ ਤਾਂ ਜੋ ਤੁਸੀਂ ਸਾਰੇ ਖਾ ਸਕੋ। ਮੈਂ ਹੁਣੇ ਈ ਇੰਜਣ ਚਾਲੂ ਕਰਨ ਚੱਲਿਆ ਹਾਂ।"
ਇੰਜਣ ਦੀ ਵਾਜ ਆਈ ਜਿਵੇਂ ਦੂਰ ਸਾਰੇ ਕਿਤੇ ਚਾਂਦਮਾਰੀ ਹੋ ਰਹੀ ਹੋਏ, ਤੇ ਧੂੰਏਂ ਦੇ ਬੱਦਲ ਉੱਠੇ । ਹਵਾ ਨੇ ਝੱਟ ਇਹਨਾਂ ਬੱਦਲਾਂ ਦਾ ਪਿੱਛਾ ਕੀਤਾ ਤੇ ਬਾਹਰ ਹੌਲ਼ੀ-ਹੌਲ਼ੀ ਡਿੱਗਦੀ ਬਰਫ਼ ਵਿੱਚ ਰਲਾ ਕੇ ਉੱਪਰ ਮਟਿਆਲੇ ਅਸਮਾਨ ਵੱਲ ਧੱਕ ਦਿੱਤਾ, ਤੇ ਇੱਕ ਵਾਰ ਫੇਰ ਪੁੜਾਂ ਨੇ ਦਾਣੇ ਪੀਹਣੇ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤੇ, ਤੇ ਲੋਕਾਂ ਨੇ ਗੱਲਾਂ ਬਾਤਾਂ । ਜੋ ਕੁਝ ਹੁਣੇ ਚਰਨੈਤਜ਼ ਨੇ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਦੱਸਿਆ ਸੀ ਉਹ ਸੁਣ ਕੇ ਉਹ ਖੁਸ਼ ਵੀ ਹੋਏ ਤੇ ਉਦਾਸ ਵੀ। ਉਹ ਜਾਣਦੇ ਸਨ। ਕਿ ਸੋਵੀਅਤ ਫ਼ੌਜਾਂ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਹੁਣ ਸਾਡੇ ਬੰਦੇ ਵੀ ਰਲ ਚੁੱਕੇ ਸਨ, ਕੁੜਿੱਕੀ ਵਿੱਚ ਫਸੇ ਬਘਿਆੜਾਂ ਦਾ ਧੁਰ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਘੁਰਨਿਆਂ ਤੱਕ ਪਿੱਛਾ ਕਰ ਰਹੇ ਸਨ - ਉਹੀ ਬਘਿਆੜ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਇੱਕ ਦਿਨ ਮਨੁੱਖਤਾ ਉੱਤੇ ਧਾਵਾ ਬੋਲਿਆ ਸੀ।
ਜਿਹੜੇ ਥੋੜ੍ਹੇ ਜਹੇ ਵਰ੍ਹੇ ਜਰਮਨ ਸਾਡੇ ਦੇਸ਼ ਉੱਤੇ ਕਾਬਜ਼ ਰਹੇ ਸਨ, ਦੁਕਾਨਦਾਰ ਤੇ ਵਪਾਰੀਆਂ ਲਈ ਪਹਿਲੀਆਂ ਨਾਲ ਵਿਹਾਰ ਵਿੱਚ ਵੱਧ ਤੇਜ਼ੀ ਰਹੀ ਸੀ, ਵੱਡੇ-ਵੱਡੇ ਜਗੀਰਦਾਰਾਂ ਤੇ ਕਾਰਖ਼ਾਨੇਦਾਰਾਂ ਦਾ ਲਾਲਚ ਵੱਧ ਗਿਆ ਸੀ। ਜਿਵੇਂ ਚਰਨੈਤਜ਼ ਨੇ ਆਖਿਆ ਸੀ - ਇਹ ਠੀਕ ਸੀ ਕਿ ਇਹਨਾਂ ਰਾਕਸ਼ਾਂ ਨੂੰ ਜ਼ਰੂਰ ਗੁੱਠੇ ਲਾਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਤੇ ਉਹ ਜਿਹੜੇ ਸੱਚ ਤੇ ਨਿਆਂ ਦੀ ਜਿੱਤ ਲਈ ਕੈਦਾਂ ਝਾਗਦੇ ਰਹੇ ਸਨ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਹੱਥ ਹੀ ਹੁਣ ਸਰਕਾਰ ਦੀਆਂ ਵਾਗਾਂ ਹੋਣੀਆਂ ਚਾਹੀਦੀਆਂ ਹਨ, ਤਾਂ ਜੋ ਉਹ ਜਗੀਰਾਂ ਤੇ ਕਾਰਖ਼ਾਨਿਆਂ ਵਿੱਚ ਕੰਮ ਕਰਦੇ ਗ਼ੁਲਾਮਾਂ ਨੂੰ ਮਨੁੱਖੀ ਹੱਕ ਦਵਾ ਸਕਣ।
ਹਵਾ ਦਾ ਉਹਲਾ ਲੱਭ ਕੇ ਇੱਕ ਨੁੱਕਰ ਵਿੱਚ ਤੀਵੀਆਂ ਨੇ ਅੱਗ ਬਾਲੀ ਹੋਈ ਸੀ। ਪਿਹਾਈ ਦੀ ਆਪਣੀ-ਆਪਣੀ ਵਾਰ ਉਡੀਕਦੇ ਸਾਰੇ ਲੋਕ ਇੱਕ ਚੱਕਰ ਬਣਾ ਕੇ ਆਪਣੇ ਠੰਢ ਨਾਲ ਸੁੰਨ ਹੋਏ ਹੱਥ ਪੈਰ ਲਾਟਾਂ ਦੇ ਧੁਆਂਖੇ ਨਿੱਘ ਦੇ ਨੇੜੇ ਕਰ ਰਹੇ ਸਨ।
ਜਦੋਂ ਕੰਮ ਮੁੱਕ ਗਿਆ ਤੇ ਸਾਰੇ ਚਲੇ ਗਏ, ਸਤਾਂਕਾ ਵਾਹੋਦਾਹੀ ਅੰਦਰੋਂ ਨਿੱਕਲ ਕੇ ਗ੍ਹੀਤਜਾ ਉੱਪਰ ਡਿੱਗ ਪਈ। ਉਹ ਘੂਰ-ਘੂਰ ਕੇ ਅੱਖਾਂ ਘੁੰਮਾਂਦੀ ਤੇ ਏਨੀ ਜ਼ੋਰ ਦੀ ਭਬਕ ਰਹੀ ਸੀ ਕਿ ਪਤਾ ਨਹੀਂ ਸੀ ਲੱਗਦਾ ਕਿ ਕੀ ਆਖ ਰਹੀ ਹੈ। ਮੀਂਹ ਤੇ ਪੰਘਰੀ ਬਰਫ਼ ਉਹਦੇ
