"ਮੈਂ ਤੋਲ ਤੁਲਾਈ ਦੇ ਯਬੂ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਪਿਆ..."

"ਤੂੰ ਓਥੇ ਬਿਨ ਦੱਸੇ ਹੀ ਕਿਉਂ ਗਿਓਂ? ਇਹ ਵੇ ਤੇਰੇ ਕੰਮਕਾਰ ਦਾ ਤਰੀਕਾ, ਇੰਜ ਲੇਖੇ ਨਿਬੇੜਨਾ ਏਂ ਤੂੰ ? ਤੇ ਤੂੰ ਵੇਤਾ ਤੇ ਆਨਾ 'ਸੁਸਤ-ਮਾਲ' ਦੀ ਮੱਕੀ ਵੀ ਕਿਓਂ ਲੈਂਦਾ ਆਇਓਂ ?" ਜ਼ਰਾ ਸਮਝਾ ਖਾਂ ਭਲਾ, ਕਿਸ ਕਾਨੂੰਨ ਮੁਤਾਬਕ ? ਦਾਮੀਤ੍ਰਿਆਨ ਤੇ ਸਾਵਾ, ਜਿਹੜੇ ਤੇਰੇ ਨਾਲ ਗਏ ਸਨ, ਉਹਨਾਂ ਤੈਨੂੰ ਦੱਸ ਵੀ ਦਿੱਤਾ ਸੀ ਕਿ ਇਹਨਾਂ ਵਿਧਵਾ ਤੀਵੀਆਂ ਨੇ ਦੂਜੀਆਂ ਦੋਵਾਂ ਤੀਵੀਆਂ ਦੇ ਨਾਲ ਰਲ ਕੇ ਆਪਣੀ ਫ਼ਸਲ ਬੀਜੀ ਸੀ ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਸਭ ਕੁਝ ਕੱਲਿਆਂ ਨਹੀਂ ਸਨ ਕਰ ਸਕਦੀਆਂ।"

"ਜੋ ਉਹਨਾਂ ਵੇਜ਼ੇਲਿਨ ਰਾਗੀ ਦਾ ਦੇਣਾ ਸੀ, ਮੈਂ ਤੇ ਉਹੀ ਲਿਆਂਦਾ ਏ।” "ਜੋ ਓਸ ਲੈਣਾ ਏਂ ਉਹ ਜਾ ਕੇ ਮਾਲਕ ਕ੍ਰਿਸਤੀਆ ਕੋਲੋਂ ਉਗਰਾਹ। ਉਹ ਤੇ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਸਾਰੇ ਪਿੰਡ ਕੋਲੋਂ ਰਾਗ-ਰੰਗ ਦੇ ਵੰਡੇ ਦੇ ਪੈਸੇ ਉਗਰਾਹ ਚੁੱਕਿਆ ਏ।"

ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਕਿਸਾਨਾਂ ਦੀ ਇੱਕ ਭੀੜ ਜੁੜਦੀ ਗਈ ਤੇ ਇਹਨਾਂ ਦੋਵਾਂ ਦੀ ਗੱਲਬਾਤ ਬੜੇ ਧਿਆਨ ਨਾਲ ਸੁਣਦੀ ਰਹੀ। ਅਚਾਨਕ ਇੱਕ ਤੀਵੀਂ ਦੀ ਚਿਲਕਵੀਂ ਵਾਜ ਉੱਚੀ ਹੋਈ, "ਕਿਸੇ ਦੀ ਆਈ ਇਹਨੂੰ ਪੈ ਜਾਏ। ਰਾਗ ਹੁਣ ਸਿਰਫ਼ ਕਬਰਿਸਤਾਨ ਵਿੱਚ ਇਹਦੇ ਨੜੋਏ ਨਾਲ ਹੀ ਸੁਣਨਾ ਚਾਹਦੇ ਆਂ।"

ਗ੍ਹੀਤਜਾ ਲੁੰਗੂ ਕੰਬ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਇੱਕ ਜ਼ਨਾਨਾ ਚੀਕ ਸੁਣ ਕੇ ਉਹਨੇ ਆਪਣੇ ਦਫ਼ਤਰ ਦੀਆਂ ਬੰਦ ਬਾਰੀਆਂ ਵੱਲ ਹੈਰਾਨ ਹੋ ਕੇ ਵੇਖਿਆ। ਬਾਹਰਵਾਰ ਜਿਹਡੀ ਭੀੜ ਸੀ ਓਸ ਕਰ ਕੇ ਸ਼ੀਸ਼ੇ ਢਕੇ ਗਏ ਸਨ, ਤੇ ਅੰਦਰ ਕਾਫ਼ੀ ਹਨੇਰਾ ਹੋ ਚੁੱਕਿਆ ਸੀ, ਏਸ ਭੀੜ ਦੇ ਮਗਰ ਹੋਰ ਸਿਰ ਦਿਖਾਈ ਦੇ ਰਹੇ ਸਨ, ਦੂਰ ਸੜਕ ਤੀਕ ਸਿਰਾਂ ਦਾ ਇੱਕ ਹੜ ਸੀ । ਬੂਹੇ ਦੇ ਬਾਹਰ ਬੜੀ ਗੜਬੜ ਮੱਚੀ ਹੋਈ ਸੀ, ਤੇ ਵਿੱਚ ਵਿਚਾਲੇ ਕਈ ਵਾਰੀ 'ਓਏ, ਓਏ' ਦੀਆਂ ਵਾਜਾਂ ਉੱਚੀਆਂ ਉੱਠਦੀਆਂ ਸਨ।

ਗ੍ਹੀਤਜਾ ਦੀ ਸਾਰੀ ਆਕੜ ਭੱਜ ਗਈ ਸੀ । ਕੀ ਇਹ ਸਾਰੇ ਉਹੀ ਕੰਮ ਕਰਾਣ ਆਏ ਸਨ ਜਿਦ੍ਹੇ ਲਈ ਸਤੋਇਕਾ ਆਇਆ ਸੀ ? ਜਾਂ ਇਹ ਜ਼ਮੀਨ ਦੀ ਵੰਡ ਬਾਰੇ ਆਏ ਸਨ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਉਹ ਰੋਜ਼-ਰੋਜ਼ ਲਮਕਾਈ ਜਾਂਦਾ ਸੀ ? "ਇਹ ਤ੍ਰੈ-ਨੱਕਾ ਮੈਨੂੰ ਆਪਣੇ ਨਾਲ ਡੋਬਣ ਨੂੰ ਫਿਰਦਾ ਏ," ਇੱਕ ਲਿਸ਼ਕਾਰੇ ਵਾਂਗ ਇਹ ਖ਼ਿਆਲ ਉਹਨੂੰ ਆਇਆ। ਜਾਂ ਏਸ ਭੀੜ ਨੇ ਹੋਰ ਕਿਸੇ ਕਾਰਨ ਬਲਵਾ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਸੀ, ਕੌਣ ਜਾਣਦਾ ਹੈ ? ਕੋਈ ਗੁਮਨਾਮ ਤੌਹਮਤ ਲਾਈ ਗਈ ਹੋਣੀ ਏ,.. ਸਭ ਇਹਨਾਂ ਮੌਤ ਪੈਣੇ ਕਮਿਊਨਿਸਟਾਂ ਦੀ ਕਾਰਸਤਾਨੀ । ਛੋਟਾ ਮੇਅਰ ਚੁਣਿਆਂ ਜਾਣ ਪਿੱਛੋਂ ਉਹ ਸੋਚਣ ਲੱਗ ਪਿਆ ਸੀ ਕਿ ਉਹ ਵੀ ਇੰਨ-ਬਿਨ ਮਾਲਕ ਕ੍ਰਿਸਤੀਆ ਵਾਂਗ ਸਾਰੀ ਲੋਕਾਈ ਦੀ ਮਰਜ਼ੀ ਦੇ ਉਲਟ ਚੱਲ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਉਹੀ ਫ਼ੈਸਲੇ ਕਰਦਾ ਸੀ, ਉਹੀ ਹੁਕਮ ਦੇਂਦਾ ਸੀ, ਕਿਉਂ ਇੰਜੇ ਨਹੀਂ ਸੀ ? ਬਾਕੀਆਂ ਦਾ ਕੰਮ ਸਿਰਫ਼ ਹੱਥ ਬੰਨ੍ਹ ਕੇ ਉਹਦੀ ਆਗਿਆ ਪਾਲਣੀ ਸੀ । ਕਮੇਟੀ ਦਾ ਪੈਸਾ ? ਉਹਨੇ ਹੀ ਫ਼ੈਸਲਾ ਕਰਨਾ ਸੀ ਕਿ ਕਿਸ ਨੂੰ ਕੀ ਦਿੱਤਾ ਜਾਏ, ਤੇ ਕਿੰਨਾ, ਤੇ ਉਹ ਸਕੱਤਰ ਤੇ ਖ਼ਜ਼ਾਨਚੀ ਨਾਲ ਰਲ ਕੇ ਆਪਣੇ ਲਈ ਕਿੰਨਾ ਕੁ ਰੱਖ ਲਏ। ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਸਾਫ਼ ਸੀ ਕਿ ਜੇ ਕਿਸੇ ਕੰਮ ਵਿੱਚੋਂ ਉਹ