ਜਗੀਰਦਾਰ ਆਏ ਤੁਰਕਾਂ ਦੇ ਵੀ ਗੁਰੂ, ਤੇ ਹੁਣ ਨਿੱਤ ਨਵੀਂ ਬਿਮਾਰੀ ਪਈ ਏ: ਮਸ਼ੀਨ ਵਾਲ਼ੇ। ਇਹਨਾਂ ਲਈ ਮਾਂ-ਪਿਉ, ਭਰਾ-ਭੈਣ ਕੁਝ ਵੀ ਨਹੀਂ, ਆਪਣੀ ਹਿਰਸ ਤੇ ਪੈਸੇ ਦੀ ਭੁੱਖ ਤੋਂ ਛੁਟ ਹੋਰ ਉਹ ਕੁਝ ਸਿੰਝਾਣਦੇ ਹੀ ਨਹੀਂ।"

ਤਾਰਿਆਂ ਦੀ ਚਮਕਾਰ ਕਰਕੇ ਉਹਨੇ ਆਪਣੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਝਮਕੀਆ। ਫੇਰ ਅੱਖਾਂ ਮੀਟ ਕੇ ਉਹ ਸੌਂ ਗਿਆ।

ਪਹੁ ਫੁੱਟਣ ਤੋਂ ਕਾਫ਼ੀ ਪਹਿਲਾਂ ਉਹਦੀ ਅੱਖ ਖੁੱਲ੍ਹ ਗਈ। ਕੁਝ ਚਿਰ ਉਹ ਗੱਡਿਆਂ ਦੇ ਕੋਲ ਬੈਠੇ ਬਲਦਾਂ ਨੂੰ ਜੁਗਾਲੀ ਕਰਦਿਆਂ ਸੁਣਦਾ ਰਿਹਾ, ਤੇ ਫੇਰ ਏਸ ਬੇਅੰਤ ਮੈਦਾਨ ਦੀਆਂ ਸਭਨਾਂ ਨੁੱਕਰਾਂ ਤੋਂ ਆਉਂਦੀਆਂ ਵਾਜਾਂ ਨਾਲ ਉਹਦੇ ਕੰਨ ਸਰਸਰ ਕਰਨ ਲੱਗ ਪਏ। ਸਾਂਵਲੇ-ਸਾਂਵਲੇ ਪੰਛੀ ਬੜੀ ਉੱਚੀ ਉੱਡ ਰਹੇ ਸਨ, ਤੇ ਹਵਾ ਦੇ ਬੁੱਲੇ ਹੌਲ਼ੀ-ਹੌਲ਼ੀ ਉਤਾਂਹ ਉੱਠਦੇ ਤੇ ਫੇਰ ਥੱਲੇ ਨੂੰ ਆ ਜਾਂਦੇ, ਜਿਵੇਂ ਇੱਕ ਦਮ ਘਿਰ ਗਏ ਹੋਣ।

ਦੂਰ ਦਿਸਹੱਦੇ ਉੱਤੇ ਉਂਦੀ ਜਹੀ ਇੱਕ ਲੀਕ ਖਿੰਡ ਗਈ। ਵਾਰੋ-ਵਾਰੀ ਨੌਕਰ ਉੱਠਦੇ ਗਏ, ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਅੰਗ ਥਕੇਵੇਂ ਨਾਲ ਪੀੜ ਕਰ ਰਹੇ ਸਨ। ਉਹ ਖੱਡ ਦੇ ਨੇੜੇ ਜੁੜਦੇ ਗਏ। ਆਪਣੀ ਭੁੱਖ ਉਹਨਾਂ ਖਾਰੇ ਪਾਣੀ ਦਾ ਇੱਕ-ਇੱਕ ਕੱਪ ਲੰਘਾ ਕੇ ਮੱਠੀ ਕੀਤੀ ।

ਮੀਤ੍ਰਿਆ ਜਦੋਂ ਕੋਠੀ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਸੀ ਤਾਂ ਮਸ਼ੀਨ ਵਾਲਾ ਮਾਲਕ ਕ੍ਰਿਸਤੀਆ ਨੂੰ ਮਿਲਣ ਆਇਆ। ਪੌੜੀਆਂ ਦੇ ਥੱਲੇ ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਆਪਣੀ ਜੁੱਤੀ ਸਾਫ਼ ਕਰਕੇ, ਉਹ ਬੁਰਜ ਉੱਚੇ ਚੜ੍ਹ ਗਿਆ। ਜਗੀਰਦਾਰ ਨੇ ਉਹਨੂੰ ਟੋਪੀ ਲਾਹ ਕੇ ਜ਼ਮੀਨ ਨਾਲ ਝੁਕ ਕੇ ਸਲਾਮ ਕਰਨ ਦਿੱਤੀ। ਉਹ ਕਹਿਰੀ ਅੱਖ ਨਾਲ ਉਹਦੇ ਵੱਲ ਤੱਕਦਾ ਰਿਹਾ, ਤੇ ਹੈਰਾਨ ਹੁੰਦਾ ਰਿਹਾ: ਕਿਹੜੀ ਗੋਂਦ ਸੀ, ਕਿਹੜੀ ਗੁੱਝੀ ਚਾਲ ਸੀ ਜਿਸ ਨੂੰ ਪੂਰਿਆਂ ਕਰਨ ਲਈ ਗ੍ਹੀਤਜਾ ਲੁੰਗੂ ਉਹਦੇ ਕੋਲ ਆਇਆ ਸੀ ?

"ਕੀ ਗੱਲ ਏ ?"

"ਮਾਲਕ," ਮਸ਼ੀਨ ਵਾਲੇ ਨੇ ਦਲੇਰ ਵਾਜ ਵਿੱਚ ਕਿਹਾ, "ਮੈਂ ਕਈ ਦਿਨ ਜੱਕੋ ਤੱਕਿਆਂ 'ਚ ਹੀ ਰਿਹਾ, ਪਰ ਅੱਜ ਮੈਂ ਤੁਹਾਡੇ ਕੋਲ ਆਣ ਦਾ ਨਿਸ਼ਚਾ ਕਰ ਹੀ ਲਿਆ। ਮੇਰੀ ਘਰ ਵਾਲੀ ਸਤਾਂਕਾ ਨੇ ਵੀ ਮੈਨੂੰ ਤੁਹਾਡੇ ਕੋਲ ਆਉਣ ਲਈ ਬੜਾ ਜ਼ੋਰ ਦਿੱਤਾ ਏ। 'ਜਾ ਕੇ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਈਚੀ-ਬੀਚੀ ਦੱਸ ਦੇ' ਉਹਨੇ ਮੈਨੂੰ ਕਿਹਾ।"

"ਤੇ ਜੱਕੋ-ਤੱਕਿਆਂ 'ਚ ਕਿਉਂ ਪਿਆ ਸੈਂ ?"

"ਕਿਉਂਕਿ ਗੱਲ ਮੇਰੇ ਭਰਾ ਦੀ ਏ! ਮੀਤ੍ਰਿਆ ਦੀ । ਮੈਨੂੰ ਉਸ 'ਤੇ ਬੜਾ ਤਰਸ ਆਉਂਦਾ ਏ।"

"ਹੂੰ-ਇਹ ਗੱਲ ਏ।"

"ਮਾਲਕ, ਉਹਦੀਆਂ ਵਾਗਾਂ ਤੁਹਾਨੂੰ ਛੇਤੀ ਹੀ ਕਸਣੀਆਂ ਪੈਣਗੀਆਂ-ਨਹੀਂ ਤੇ ਉਹ ਹੱਥੋਂ ਨਿੱਕਲ ਜਾਏਗਾ।"

ਤ੍ਰੈ-ਨੱਕੇ ਨੇ ਆਪਣੇ ਮੱਥੇ ਉੱਤੇ ਤਿਉੜੀਆਂ ਪਾ ਲਈਆਂ। ਉਹਦੇ ਤਿਉੜੀਆਂ ਵਾਲੇ ਮੂੰਹ ਉੱਤੇ ਮੋਟੇ-ਮੋਟੇ ਬੁੱਲ੍ਹ ਕਿਸੇ ਜਨੌਰ ਦੀ ਧੁੰਨੀ ਵਾਂਗ ਉੱਭਰੇ ਜਾਪਦੇ ਸਨ, “ਪੂਰੀ