ਬੁੱਢੇ ਆਦਮੀ ਨੇ ਏਧਰ-ਉਧਰ ਤੱਕਿਆ। ਓਥੇ ਹੋਰ ਕੋਈ ਨਹੀਂ ਸੀ। "ਕੀ ਉਹਨੇ ਤੇਰੀ ਪਿੱਠ ਤੱਕੀ ਸੀ ?"

ਮੀਤ੍ਰਿਆ ਨੇ ਸਿਰ ਹਿਲਾ ਦਿੱਤਾ।

"ਮੈਨੂੰ ਭੋਰਾ ਵੀ ਹੈਰਾਨੀ ਨਹੀਂ ਹੋਈ," ਤ੍ਰਿਗਲੀਆ ਨੇ ਡੂੰਘਾ ਸਾਹ ਭਰਿਆ, "ਸਾਡਾ ਕੋਈ ਦੁੱਖ ਤਾਂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਪੋਹਦਾ ਈ ਨਹੀਂ। ਮੈਂ ਆਪ ਇਹਨਾਂ ਮੌਤ-ਪੈਣੇ ਮਾਲਕਾਂ ਦੇ ਹੱਥੋਂ ਕਈ ਤਸੀਹੇ ਸਹੇ ਨੇ ਐਵੇਂ ਫ਼ਜ਼ੂਲ ਹੀ ਇਹ ਵੀਹ ਫ਼ਰੈਂਕ ਨਾ ਨਾਸ ਕਰ ਲੈ। ਇੱਕ ਦਿਨ ਇਹ ਤੇਰਾ ਕੋਈ ਕੰਮ ਸੁਆਰਣਗੇ । ਮੈਂ ਇਹ ਲੈ ਕੇ ਤੇਰੇ ਲਈ ਸਾਂਭ ਛੱਡਦਾ ਵਾਂ। ਚੰਗਾ, ਹੁਣ ਮੈਨੂੰ ਜਾਣਾ ਪੈਣਾ ਏਂ, ਪਰ ਮੈਂ ਝਬਦੇ ਈ ਪਰਤ ਆਵਾਂਗਾ। ਅਸੀਂ ਥੋੜ੍ਹੀ ਹੋਰ ਗੱਲਬਾਤ ਕਰ ਲਵਾਂਗੇ। ਜੇ ਹੋਰ ਕੋਈ ਤੈਨੂੰ ਪੁੱਛੇ ਕੀ ਹੋਇਆ ਤੇ ਕਿਵੇਂ ਤਾਂ ਤੂੰ ਕੁਝ ਨਾ ਕਹੀ, ਚੁੱਪ ਹੀ ਵੱਟੀ ਰੱਖੀ।"

ਮੀਤ੍ਰਿਆ ਆਪਣੇ ਖ਼ਿਆਲਾਂ ਵਿਚ ਡੁੱਬਾ ਓਥੇ ਕੱਲਾ ਰਹਿ ਗਿਆ। ਉਹਦਾ ਸਾਰਾ ਸਰੀਰ, ਮਾਸ ਤੇ ਹੱਡੀਆਂ, ਇੰਜ ਚੀਸੋ-ਚੀਸ ਸਨ, ਜਿਵੇਂ ਉਹਨੂੰ ਅੰਤਾਂ ਦਾ ਥਕੇਵਾਂ ਹੋਵੇ। ਉਹਨੂੰ ਇੰਜ ਜਾਪਿਆ ਜਿਵੇਂ ਅੰਗ ਦੀਆਂ ਸੂਈਆਂ ਉਹਦੀਆਂ ਅੰਤੜੀਆਂ ਵਿੱਚ ਬਲ ਰਹੀਆਂ ਸਨ, ਉਹਦੇ ਦਿਲ ਵਿੱਚ ਜ਼ਹਿਰ ਉੱਬਲ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਉਹ ਕਰੜਾ ਜਿਹਾ ਹੋ ਗਿਆ, ਜਿਵੇਂ ਉਲਟੀ ਕਰਨ ਲੱਗਾ ਹੋਵੇ। ਖੁੱਲ੍ਹੀਆਂ ਟੱਡੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਨਾਲ ਉਹ ਕਿਸੇ ਵਹਿਸੀ ਜਹੇ ਬਦਲੇ ਦੀ ਵਿਉਂਤ ਸੋਚਦਾ ਰਿਹਾ। ਇਹ ਸਭ ਉਹਦੇ ਮਨ ਵਿਚ ਧੁੰਦਲਾ ਜਿਹਾ ਸੀ।

ਅਸਤਬਲ ਖ਼ਾਲੀ ਸੀ । ਬੰਦੇ ਤੇ ਪਸ਼ੂ ਸਭ ਖੇਤਾਂ ਨੂੰ ਗਏ ਹੋਏ ਸਨ । ਉਸ ਬੰਨਿਓ ਨਿੱਘੀ ਜਿਹੀ ਹਵਾ ਸ਼ਾਮ ਦੇ ਮਟਕ-ਚਾਨਣੇ ਨਾਲ ਰੁਮਕਦੀ ਆ ਰਹੀ ਸੀ, ਜਿਵੇਂ ਚੁੱਪ ਦੀ ਹਲਕੀ ਜਹੀ ਧੁੰਦ ਖੇਡ ਰਹੀ ਹੋਵੇ। ਅੱਜ ਰਾਤੀਂ ਉਹਨੂੰ ਕੰਮ ਉੱਤੇ ਪਰਤ ਕੇ ਜਾਣਾ ਪਏਗਾ, ਦੂਜੇ ਨਿਕਰਮੇ ਬੰਦਿਆਂ ਨਾਲ। ਉਹ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਗੁਲਾਮਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਗੁਲਾਮ ਸੀ। ਉਹ ਮਾਂ-ਪਿਉ-ਵਾਰ੍ਹਾ ਸੀ. ਉਹਦਾ ਭਰਾ ਭਰਾ ਨਹੀਂ ਸੀ । ਦੁਨੀਆਂ ਵਿੱਚ ਕਿਸੇ ਦੇ ਵੀ ਦਿਲ ਵਿੱਚ ਉਹਦੇ ਲਈ ਤਰਸ ਤੇ ਪਿਆਰ ਨਹੀਂ ਸੀ । ਕੌੜੀਆ ਸਿਸਕੀਆਂ ਉਹਦੇ ਸੰਘ ਤੱਕ ਉੱਠੀਆਂ...।

"ਮੈਨੂੰ ਦੇਰ ਹੋ ਗਈ," ਚਾਚੇ ਤ੍ਰਿਗਲੀਆ ਨੇ ਆਉਂਦਿਆਂ ਸਾਰ ਕਿਹਾ, "ਸ਼ਰਾਬਖ਼ਾਨੇ ਤੱਕ ਵਾਟ ਈ ਬੜੀ ਏ। ਤੱਕ ਮੈਂ ਤੇਰੇ ਲਈ ਚੂਇਕਾ ਸ਼ਰਾਬ ਤੇ ਕੁਝ ਰੋਟੀ ਲਿਆਇਆ ਦਾ । ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਰਾਜ਼ੀ ਕਰਾਂਗਾ। ਇੱਕ ਘੁੱਟ ਤੂੰ ਪੀ ਲੈ, ਤੇ ਇੱਕ ਮੈਂ-ਤੇ ਕੱਲ੍ਹ ਤੱਕ ਏਸ ਗੜਬੜ ਦਾ ਕੋਈ ਨਾਂ ਨਿਸ਼ਾਨ ਵੀ ਨਹੀਂ ਰਹਿਣ ਲੱਗਾ.. ।"

ਉਹਨੇ ਸ਼ਰਾਬ ਵਿੱਚ ਰੋਟੀ ਦੇ ਕੁਝ ਟੁਕੜੇ ਭਿਉਂ ਦਿੱਤੇ, ਤੇ ਫੇਰ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਮਲੀਦਾ ਜਿਹਾ ਕਰਕੇ ਉਹਨੇ ਮੀਤ੍ਰਿਆ ਦੀ ਪਿੱਠ ਉਤਲੇ ਲਹੂ-ਚੋਂਦੇ ਫੱਟਾਂ ਤੇ ਲਾਸ਼ਾਂ ਉੱਤੇ ਬੜੇ ਧਿਆਨ ਨਾਲ ਇਸਦਾ ਪਤਲਾ-ਪਤਲਾ ਲੇਪ ਕਰ ਦਿੱਤਾ।

"ਹੁਣ ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਕੁਝ ਦੱਸਣ ਲੱਗਾ ਵਾ, ਜਿਹੜਾ ਅੱਗੇ ਤੈਨੂੰ ਪਤਾ ਨਹੀਂ। ਬੁੱਢੇ ਹੋਣ ਤੱਕ ਸਾਡੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਮੁਸੀਬਤਾਂ ਭਰੀ ਰਹਿੰਦੀ ਏ, ਤੇ ਬੁੱਢੇ ਵਾਰੇ ਇਹ ਸਾਡੀ ਮੌਤ ਤੱਕ ਮੁਸੀਬਤਾਂ ਭਰੀ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਏਂ। ਮੈਂ ਉਹਨਾਂ ਸਮਿਆਂ ਵਿੱਚ ਆਪ ਲੰਘਿਆ ਦਾ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀ