ਵਿਥਿਆ ਲੋਕੀਂ ਹਰ ਵੇਲੇ ਤੇਰੀ ਰੱਖਦੇ ਨੇ, ਉਹ ਸਮੇਂ ਜਦੋਂ ਪਿੰਡਾਂ ਦੇ ਪਿੰਡ ਬਾਗੀ ਹੋ ਉੱਠੇ ਤੇ ਉਹਨਾਂ ਜਗੀਰਦਾਰਾਂ ਦੀਆਂ ਮਿਲਖ ਮਾੜੀਆਂ ਲੁਹ ਸੁੱਟੀਆਂ। ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਮੋਲਦਾਵੀ ਸਿਪਾਹੀ ਸਾਡੇ ਖ਼ਿਲਾਫ਼ ਭੇਜੇ, ਬੰਦੂਕਾਂ ਤੇ ਤੋਪਾਂ ਸਨ ਉਹਨਾਂ ਕੋਲ । ਮੈਨੂੰ ਆਪਣੀ ਰਜਮੇਟ ਵਿੱਚ ਵਾਪਸ ਬੁਲਾ ਕੇ ਮੋਲਦਾਵੀਆ ਭੇਜ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ, ਤਾਂ ਜੋ ਮੈਂ ਓਥੇ ਜਾ ਕੇ ਆਪਣੇ ਵਰਗੇ ਕਿਰਸਾਣਾਂ ਨੂੰ ਦਬਾ ਸਕਾਂ। ਮੇਰਾ ਇੱਕ ਛੋਟਾ ਭਰਾ ਸੀ, ਬਿਲਕੁਲ ਬਾਲਕਾ ਜਿਹਾ, ਉਹ ਘਰ ਪਿੱਛੇ ਡੰਗਰ ਵੱਛੇ ਦੀ ਰਾਖੀ ਲਈ ਰਿਹਾ। ਉਹਨਾਂ ਹੁਕਮ ਦੇ ਦਿੱਤਾ ਕਿ ਕੋਈ ਬਾਹਰ ਨਹੀਂ ਨਿਕਲ ਸਕਦਾ, ਕੋਈ ਵੀ ਨਹੀਂ ਭਾਵੇਂ ਵੱਡਾ ਭਾਵੇਂ ਛੋਟਾ, ਕੋਈ ਵੀ ਆਪਣੀ ਕੁੱਲੀ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਪੈਰ ਨਾ ਧਰੇ। ਇੱਕ ਦਿਨ ਤੜਕਸਾਰ ਮੇਰਾ ਭਰਾ ਆਪਣੇ ਵਿਹੜੇ ਵਿੱਚ ਖੜੋਤਾ ਸੀ। ਸਾਹਮਣੀ ਸੜਕ ਤੋਂ ਸੰਤਰੀ ਲੰਘੇ, ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਇੱਕ ਜਵਾਨ ਅਫਸਰ ਸੀ । ਮੇਰਾ ਭਰਾ ਉਹਨੂੰ ਕਿਤੇ ਨਜ਼ਰ ਆ ਗਿਆ। ਕੀ ਪਿਆ ਕਰਨ ਓਇ ? ਜੀ ਮੈਂ ਡੰਗਰਾਂ ਨੂੰ ਕੁਝ ਖੁਆਣ ਲਈ ਆਇਆ ਸਾ, ਮੁੰਡੇ ਨੇ ਕਿਹਾ। ਏਧਰ ਆ। ਮੇਰਾ ਭਰਾ ਫਾਟਕ ਕੋਲ ਚਲਿਆ ਗਿਆ। ਅਫ਼ਸਰ ਨੇ ਆਪਣਾ ਪਿਸਤੌਲ ਸੇਧਿਆ ਤੇ ਗੋਲੀ ਚਲਾ ਦਿੱਤੀ। ਮੁੰਡਾ ਕਣਕ ਦੇ ਸਿਟੇ ਵਾਂਗ ਡਿੱਗ ਪਿਆ, ਇੱਕ ਜਿਸਕੀ ਵੀ ਉਹਨੇ ਨਾ ਲਈ ਓਸੇ ਦਿਨ ਉਹਨਾਂ ਮਾਰੀਨਾ, ਨੀਤਜ਼ਾ ਕਿਓਰਤੀਆ ਦੇ ਘਰ ਵਾਲੀ, ਨੂੰ ਸੰਗੀਨਾਂ ਨਾਲ ਕੀਮਾ-ਕੀਮਾ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਉਹਦੇ ਕੁਝ ਹੋਣ ਵਾਲਾ ਸੀ, ਤੇ ਇੱਕ ਵਾਰ ਨਾਲ ਉਹਦਾ ਢਿੱਡ ਚੀਰਿਆ ਗਿਆ। ਬੱਚਾ ਥੱਲੇ ਧੂੜ ਵਿੱਚ ਡਿੱਗ ਪਿਆ।... ਉਹ ਇੱਕ ਸਦੀ ਤੋਂ ਚਵੀਂ ਪਾਸੀਂ ਮਾਯੂਸੀ ਤੇ ਡਰ ਬੀਜੀ ਜਾ ਰਹੇ ਨੇ। ਜਿਵੇਂ ਉਹ ਕਹਿੰਦੇ ਨੇ, ਉਹਨਾਂ ਸਾਨੂੰ ਸਬਕ ਸਿਖਾਲਿਆ ਤੇ ਹੁਣ ਅਸੀਂ ਬੜੇ ਸਬਰ ਨਾਲ ਉਡੀਕ ਰਹੇ ਹਾਂ। ਪਰ ਅਸੀਂ ਹੁਣ ਵੀ ਓਦੋਂ ਜਿੰਨੇ ਹੀ ਗਰੀਬ ਹਾਂ। ਮੈਨੂੰ ਹੋਰ ਕੁਝ ਨਹੀਂ ਸੁਝਦਾ ਕੀ ਬੜੀ ਪੀੜ ਹੋ ਰਹੀ ਏ ਤੈਨੂੰ ?"

"ਨਹੀਂ, ਚਾਚਾ ਤ੍ਰਿਗਲੀਆ, ਪਰ ਮੇਰੇ ਦਿਲ ਵਿੱਚ ਚਾਣਚੁੱਕੇ ਹੀ ਪੀੜ ਹੋਣ ਲੱਗ ਪਈ ਏ।ਮੈਂ ਸੋਚਨਾ ਦਾ ਹੋਰ ਕਿਨੀ ਦੇਰ ਸਾਡੇ ਲੋਕਾਂ ਲਈ ਅਜਿਹੇ ਕਾਲੇ ਦਿਨ ਰਹਿਣਗੇ ?"

"ਉਫ਼, ਓਦੋਂ ਤੀਕ ਜਦੋਂ ਤੱਕ ਪ੍ਰਮਾਤਮਾ ਦੀ ਸਾਡੇ ਉੱਤੇ ਮਿਹਰ ਨਹੀਂ ਹੋ ਜਾਂਦੀ।"

ਮੀਤ੍ਰਿਆ ਨੇ ਬਿਨਾਂ ਮਤਲਬ ਦੇ ਡੂੰਘਾ ਹਉਕਾ ਭਰਿਆ। ਉਹ ਬੀਤੇ ਸਮਿਆਂ ਦੀਆਂ ਹੋਰ ਕਹਾਣੀਆਂ ਸੁਣਦਾ ਰਿਹਾ, ਜਿਹੜੀਆਂ ਬੁੱਢਾ ਆਦਮੀ ਬੜੀ ਅਡੋਲ ਤੇ ਭਾਣਾ ਮੰਨਣ ਵਾਲੀ ਵਾਜ ਵਿੱਚ ਸੁਣਾਂਦਾ ਰਿਹਾ । ਸ਼ਰਾਬ ਉਹਨੂੰ ਥੋੜ੍ਹੀ-ਥੋੜ੍ਹੀ ਚੜ੍ਹਦੀ ਜਾ ਰਹੀ ਸੀ, ਤੇ ਉਹ ਉਂਘਲਾਣ ਲੱਗ ਪਿਆ ਸੀ।

ਚਾਚਾ ਤ੍ਰਿਗਲੀਆ ਨੇ ਉਹਨੂੰ ਉੱਘਲਾਂਦਿਆਂ ਤੱਕ ਕੇ ਬੋਲਣਾ ਬੰਦ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਬਿੰਦ ਕੁ ਪਿੱਛੋਂ ਉਹਨੇ ਪੁੱਛਿਆ, "ਸੋਂ ਗਿਆ ਏ ?"

"ਹਾਲੀ ਨਹੀਂ।"

"ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਦੱਸਣਾ ਸੀ ਕਿ ਪਰਸੇ ਤੇਰਾ ਭਰਾ ਗ੍ਰੀਤਜਾ ਏਥੇ ਕੋਠੀ ਆਇਆ ਸੀ, ਉਹ ਕਹਿੰਦਾ ਸੀ ਕਿ ਉਹਨੇ ਤੂੰ-ਨੱਕੇ ਨਾਲ ਕੋਈ ਗੋਲ ਕਰਨੀ ਏਂ-ਸ਼ੈਦ ਤੇਰੀ ਤਲਬ ਵਧਵਾਣ ਆਇਆ ਹੋਵੇ!"