ਉੱਠਿਆ ਤੇ ਛੱਤ ਵਿਚਲੀ ਇੱਕ ਮੇਰੀ ਵਿਚੋਂ ਬਾਹਰ ਨਿੱਕਲ ਗਿਆ। ਇੱਕ ਸਭ ਉੱਤੇ ਚੌਕੜੀ ਮਾਰੀ ਬੈਠੀ ਕਿਤਜ਼ਾ ਬਿਮਾਰ ਮੁੰਡੇ ਨੂੰ ਰੋਕਦੀ ਰਹੀ। ਕਈ ਵਾਰੀ ਉਹਨੂੰ ਚੁੱਲ੍ਹੇ ਵਿੱਚ ਬਲਦੀਆਂ ਲਾਟਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਦੋ ਚਮਕਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਵਿਖਾਲੀ ਦੇਣ ਲੱਗ ਪੈਂਦੀਆਂ। ਫੇਰ ਉਹ ਆਪਣੀ ਹਿੱਕ ਉੱਤੇ ਸੂਲੀ ਦਾ ਨਿਸ਼ਾਨ ਬਣਾਂਦੀ ਤੇ ਚੁੱਲ੍ਹੇ ਵਿੱਚ ਬੈਂਕ ਸੁੱਟਦੀ।

ਮੀਤ੍ਰਿਆ ਵੀ ਚਾਨਣ ਦੇ ਇਹਨਾਂ ਦੋ ਨੁਕਤਿਆ ਨੂੰ ਗਹੁ ਨਾਲ ਵੇਖਦਾ ਰਿਹਾ। ਉਹ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜਾਗਿਆ ਨਹੀਂ ਸੀ ਹੋਇਆ। ਬੁੱਢੀ ਨੇ ਉਹਦੀ ਛਾਤੀ ਟੋਹੀ, ਤੇ ਮੱਥੇ ਨੂੰ ਛੁਹਿਆ — ਉਹਨੂੰ ਤਾਂ ਤਾਪ ਚੜ੍ਹਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਵਿੱਚ ਵਿੱਚ ਉਹਨੂੰ ਤਾਪ-ਲੁਹੀ ਤੇ ਦੁਖਾਵੀਂ ਨੀਂਦਰ ਆ ਜਾਂਦੀ, ਫੇਰ ਉਹ ਕੰਬਣ ਲੱਗ ਪੈਂਦਾ, ਤੇ ਚੁੱਲ੍ਹੇ ਵਿਚਲੀ ਅੱਗ ਉਹਦੀਆਂ ਅੱਧ-ਨੂਰੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਨੂੰ ਦੋ ਜੁਗਨੂੰਆਂ ਵਾਂਗ ਥਰਬਰਾਂਦੀਆਂ। ਉਹ ਸਿਸਕੀਆਂ ਭਰਦਾ ਕੁਝ ਅਬਾ-ਤਥਾ ਥੁੜਾਂਦਾ ਰਿਹਾ।

ਕਿਤਜ਼ਾ ਨੇ ਬੜੇ ਧਿਆਨ ਨਾਲ ਉਹਦੇ ਬੁੜਾਨ ਨੂੰ ਸੁਣਿਆ। ਕਦੀ-ਕਦੀ ਉਹ ਹਿੱਕ ਉੱਤੇ ਸੂਲੀ ਦਾ ਨਿਸ਼ਾਨ ਬਣਾਂਦੀ, ਬਹੁਤੀ ਵਾਰੀ ਉਹ ਹੱਸ ਪੈਂਦੀ, ਤੇ ਉਹਦੇ ਬੇਸ਼ਕਲੇ ਚਿਹਰੇ ਉੱਤੇ ਉਹਦੇ ਬੁਝੇ-ਬੁਝੇ ਬੁੱਲ੍ਹ ਖਿੱਚੇ ਜਿਹੇ ਜਾਂਦੇ। "ਜ਼ਖਮ ਮਿਲ ਗਏ ਨੇ," ਉਹਨੇ ਨਾੜ ਉੱਤੇ ਆਪਣੇ ਘਰ ਵਾਲੇ ਦੇ ਹੋਰ ਨਾਲ ਲੱਗਦਿਆਂ ਹੌਲੀ ਜਹੀ ਕਿਹਾ।

ਰਾਤ ਅਡੋਲ ਸੀ, ਤੇ ਹਵਾ ਚੁੱਪ।

"ਹਾਂ," ਉਹਨੇ ਆਪਣੀ ਗੱਲ ਜਾਰੀ ਰੱਖੀ, "ਜ਼ਖਮ ਮਿਲ ਗਏ ਨੇ, ਪਰ ਉਹ ਇੱਕ ਜ਼ਖਮ ਜਿਹੜਾ ਉਹਦਾ ਦਿਲ ਤੋੜ-ਤੋੜ ਪਾਈ ਜਾ ਰਿਹਾ ਏ, ਉਹ ਓਵੇਂ ਦਾ ਓਵੇਂ ਵੇ। ਜਦੋਂ ਅੱਧੀ ਰਾਤੇ ਕੁੱਕੜ ਬੋਲਿਆ ਸੀ, ਓਦੋਂ ਇਹਦਾ ਤਾਪ ਲਹਿ ਚੁੱਕਿਆ ਸੀ। ਹੁਣ ਉਹ ਸੁੱਤਾ ਹੋਇਆ ਏ। ਪਰ ਮੈਨੂੰ ਡਰ ਏ ਉਹਦੇ ਸਿਰ ਫੇਰ ਤਾਪ ਚੜ੍ਹ ਜਾਏਗਾ। ਪਰ ਕੀ ਇਹ ਤਾਪ ਈ ਏ ? ਇੰਜ ਕਹਿ ਸਕਦੇ ਓ ਕਿ ਉਹਦੀ ਰੂਹ ਉਹਦੇ ਸਰੀਰ ਵਿੱਚੋਂ ਉੱਡ-ਉੱਡ ਕੇ ਪਤਾ ਨਹੀਂ ਕਿਹੜੀਆਂ-ਕਿਹੜੀਆਂ ਥਾਵਾਂ ਵੱਲ ਭਟਕ ਰਹੀ ਸੀ, ਕਿਤੇ ਕੋਠੀ ਦੇ ਨੇੜੇ ਜਾਂ ਮਸ਼ੀਨ ਕੋਲ! ਇੰਜ ਏ ਜਿਵੇਂ ਉਹ ਕਿਸੇ ਦਾ ਪਿੱਛਾ ਕਰ ਰਿਹਾ ਏ। ਸੇਦ ਜਿਨ੍ਹੇ ਉਹਦਾ ਝੂਠਾ ਨਾਂ ਲਾਇਆ ਤੇ ਉਹਨੂੰ ਕੁਟਾ-ਕੁਟਾ ਕੇ ਤੋ ਕਰਾ ਦਿੱਤਾ ਏ। ਉਹ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਵੜਦਾ ਤੇ ਉਹਨਾਂ ਨਾਲ ਝੂਠ ਸੱਚ ਨਿਤਾਰਦਾ ਏ... ।"

"ਮੁੰਡਾ ਹਾਲੀ ਵੀ ਰਾਜ਼ੀ ਨਹੀਂ ਹੋਇਆ, ਕਿਤਜ਼ਾ! ਪਰ ਜੋ ਤੂੰ ਕਹਿਨੀ ਏਂ ਇਹ ਵੀ ਸੋਚ ਹੋ ਸਕਦਾ ਏ। ਹਾਂ, ਇੱਕ ਦਿਨ ਇੰਜ ਹੋ ਕੇ ਈ ਰਹਿਣਾ ਏਂ... ਇੱਕ ਦਿਨ ਜਦੋਂ ਗੁਲਾਮ ਉਹਨਾਂ ਜੁਲਮਾਂ ਤੇ ਬਦਕਾਰੀਆਂ ਤੋਂ ਆਪਣੇ ਦਿਲ ਹੌਲੇ ਕਰ ਸਕਣਗੇ ਜਿਹੜੀਆਂ ਏਨੀਆਂ ਸਦੀਆਂ ਤੋਂ ਉਹਨਾਂ ਦੀਆਂ ਜਿੰਦਾਂ ਕੋਹ ਰਹੀਆਂ ਨੇ!"

ਅਖੀਰ ਇੱਕ ਦਿਨ ਜਦੋਂ ਮੀਰਿਆ ਆਪਣੀ ਬੀਮਾਰੀ ਤੋਂ ਉੱਠਿਆ, ਕਮਜ਼ੋਰ ਤੇ ਪੀਲਾ ਜ਼ਰਦ, ਓਦਨ ਪਤਝੜ ਦੇ ਬੱਦਲਾਂ ਥੱਲਿਉਂ ਮੱਘਾਂ ਦੀਆਂ ਬੋਰੀਲੀਆਂ ਡਾਰਾਂ ਦੁਰੇਡੇ ਤੇ ਧੁਪੀਲੇ ਦੱਖਣ ਵੱਲ ਉੱਡਦੀਆਂ ਜਾ ਰਹੀਆਂ ਸਨ।