ਤਾਂ ਓਥੇ ਦਾ ਓਥੇ ਹੀ ਜੰਮਿਆਂ ਖੜੋਤਾ ਵਾਂ, ਤੇ 1942 ਵਿੱਚ ਮੇਰੀ ਪੈਨਸ਼ਨ ਹੋ ਜਾਣੀ ਏਂ। ਬੇਦ ਸਰਕਾਰ ਮੇਰੇ ਨਾ ਕੋਈ ਮੁਰਬਾ ਲਾ ਦਏ। ਮੈਂ ਇੱਕ ਮਸ਼ੀਨ ਲਾ ਲਵਾਗਾ "

ਮੀਤ੍ਰਿਆ ਹਿਚ-ਹਿਦ ਕਰ ਕੇ ਹੱਸਿਆ, "ਗ੍ਹੀਤਜਾ ਵਾਂਗੂ। ਇਨ-ਬਿਨ ਗ੍ਹੀਤਜਾ ਵਾਂਗੂ "

"ਕੀ ਤੇਰਾ ਭਰਾ ਮਸ਼ੀਨ ਵਾਲਾ ਏ ? ਉਹੀ ਜਿਨ੍ਹੇ ਤੇਰੀ ਜੱਦੀ ਜਾਇਦਾਦ 'ਤੇ ਧਾੜਾ ਮਾਰਿਆ ਏ ?'

"ਉਹੀ। ਸਿਰਫ਼ ਮੈਨੂੰ ਕੁਝ ਵਕਤ ਮਿਲ ਜਾਏ। ਫ਼ੌਜੀ ਨੌਕਰੀ ਦੀ ਮਿਆਦ ਪੂਰੀ ਕਰਕੇ..."

"ਕੀ ਤੂੰ ਓਸ 'ਤੇ ਦਾਵਾ ਕਰੇਗਾ ?" ਅਚਾਨਕ ਚੰਗੇ ਰੌਂਅ ਵਿੱਚ ਆ ਕੇ ਸਾਰਜੰਟ ਮੇਜਰ ਨੇ ਉਹਨੂੰ ਪੁੱਛਿਆ, "ਜਦੋਂ ਜਾ ਕੇ ਤੂੰ ਕਿਤੇ ਆਪਣੇ ਪੱਖ ਦੇ ਸਾਰੇ ਸਬੂਤ ਦੇ ਲਏਗਾ, ਓਦੋਂ ਤੱਕ ਜੋ ਮਾੜਾ ਮੋਟਾ ਤੇਰੇ ਕੋਲ ਦੇ ਓਸ ਤੋਂ ਵੀ ਹੱਥ ਧੋ ਬਹੇਗਾ। ਚੰਗਾ ਰਹੇ ਜੇ ਤੂੰ ਚੇਤੇ ਰੱਖੇ ਕਿ ਅੱਜ-ਕੱਲ੍ਹ ਲਾਮ ਲੱਗੀ ਹੋਈ ਏ, ਤੇ ਵੱਧ ਤੋਂ ਵੱਧ ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਥੋੜ੍ਹੀ ਜਹੀ ਜ਼ਮੀਨ ਕਬਰ ਜੋਗੀ ਹੀ ਲੋੜ ਪੈਂਦੀ ਏ।" ਤੇ ਉਹ ਕਾਹਲੀ-ਕਾਹਲੀ ਆਪਣੇ ਇਹਨਾਂ ਉਦਾਸ ਲਫ਼ਜ਼ਾਂ ਨੂੰ ਸ਼ਰਾਬ ਦੇ ਵੱਡੇ ਸਾਰੇ ਗਲਾਸ ਵਿੱਚ ਡੋਬਣ ਲੱਗ ਪਿਆ।

ਫਲੋਰੀਆ ਕੋਸਤੀਆ ਦੇ ਮੂੰਹ ਉੱਤੇ ਇੱਕ ਹਨੇਰਾ ਜਿਹਾ ਆ ਗਿਆ, "ਅਸੀਂ ਤੇ ਪਾਣੀ ਉੱਤੇ ਤਰਦੇ ਪੋਤਿਆਂ ਵਾਂਗ ਅਲੋਪ ਹੁੰਦੇ ਰਹਿੰਦੇ ਆਂ," ਉਹਨੇ ਕਿਹਾ "ਨੌਜਵਾਨ ਸਾਰੇ ਮਰੀ ਜਾਂਦੇ ਨੇ "

"ਤੂੰ ਕੀ ਰੀ-ਰੀਂ ਲਾਈ ਹੋਈ ਏ," ਸਾਰਜੰਟ ਨੂੰ ਰੋਹ ਚੜ੍ਹ ਗਿਆ, "ਅਸੀਂ ਸਿਪਾਹੀ ਆ ਕਿ ਹੋਰ ਕੁਝ ? ਕੀ ਆਪਣੀ ਮਾਤਭੂਮੀ ਲਈ ਲੜਨਾ ਸਾਡਾ ਫਰਜ਼ ਨਹੀਂ ?"

ਫਲੋਰੀਆ ਨੇ ਚੁੱਪ-ਚਾਪ ਆਪਣਾ ਸਿਰ ਹਿਲਾਇਆ ਤੇ ਮੀਤ੍ਰਿਆ ਵੱਲ ਤੱਕਿਆ।

ਮੀਤ੍ਰਿਆ ਫੇਰ ਹੱਸਿਆ, "ਅਸੀਂ ਬਹੁਤਾ ਤਾਂ ਤ੍ਰੈ-ਨੱਕੇ ਮਾਲਕ ਕ੍ਰਿਸਤੀਆ ਤੇ ਉਹਦੇ ਵਰਗਿਆਂ ਲਈ ਜਾਨਾਂ ਦੇਂਦੇ ਪਏ ਆਂ, ਉਹਨਾਂ ਲਈ ਜਿਹੜੇ ਸਾਡੇ ਉੱਤੇ ਜੁਲਾ ਪਾਈ ਰੱਖਦੇ ਨੇ, ਤੇ ਸਾਡੀ ਖੋਲ ਲਾਹਦੇ ਰਹਿੰਦੇ ਨੇ- ਅਸੀਂ ਸਾਰੇ ਨਿਤਾਣੇ ਗਰੀਬ !"

"ਤ੍ਰੈ- ਨੱਕਾ ਕੈਣ?"

"ਸਾਡੇ ਪਿੰਡ ਹੈ ਕੋਈ," ਮੀਤ੍ਰਿਆ ਨੇ ਹਉਕਾ ਭਰਿਆ।

ਫ਼ਲੋਰੀਆ ਵਿੱਚ ਬੋਲ ਪਿਆ, "ਇਹ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਬਿਪਤਾ 'ਚੋਂ ਲੰਘਿਆ ਏ, ਉਹ ਸਭ ਇਹਨੇ ਮੈਨੂੰ ਸੁਣਾਈ ਏ। ਜੋ ਇਹਨੇ ਜਰਿਆ ਏ, ਉਹ ਕੋਈ ਖਾਲਾ ਜੀ ਦਾ ਵਾੜਾ ਨਹੀਂ।... ਤੁਸੀਂ ਆਪਣੇ ਗਲਾਸ ਦਾ ਵੀ ਚੇਤਾ ਰੱਖੀ ਜਾਓ?"

"ਇਹਨਾਂ ਸਾਰੇ ਹਰਾਮੀਆਂ ਨੂੰ ਮੈਂ ਇਕਦਮ ਗੁੱਠੇ ਲਾ ਦਿਆਂਗਾ," ਕਾਤਾਰਾਮਾ ਭੜਕ ਪਿਆ। ਉਹਨੂੰ ਥੋੜ੍ਹੀ-ਥੋੜ੍ਹੀ ਚੜ੍ਹ ਚੁੱਕੀ ਸੀ, ਤੇ ਉਹਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਅੱਥਰੂ ਸਨ।

"ਪਰ ਇਹ ਸਿਰਫ਼ ਏਥੇ ਹੀ ਏ ਕਿ ਮੇਰੇ ਕੋਲ ਕਾਨੂੰਨ ਤੇ ਜ਼ਾਬਤਾ ਲਾਗੂ ਕਰਨ ਦਾ ਮੌਕਾ ਏ! ਸਮਝ ਆਈ ਕੇਕੋਰ ਦਿਮਿਤੀਅਸ। ਜਿਹੜੇ ਸਾਡੇ 'ਤੇ ਹਕੂਮਤ ਕਰਦੇ ਨੇ, ਉਹ ਓਸ