ਵਿੱਚ ਉੱਕਾ ਮੈਨੂੰ ਸੌਣਾ ਨਸੀਬ ਨਹੀਂ ਹੋਇਆ!"

ਉਹਨਾਂ ਹਨੇਰੇ ਕਮਰੇ ਵਿਚ ਟੋਹ-ਟਾਹ ਕੇ ਆਪਣਾ ਰਾਹ ਲੋਭ ਲਿਆ। ਜਿਸ ਨੁੱਕਰੇ ਉਹ ਸੌਦੇ ਸਨ, ਉਹ ਇੱਕ ਨਿੱਕੀ ਜਹੀ ਹਨੇਰੀ ਕੀਤੀ ਬਾਰੀ ਕਰ ਕੇ ਭੀੜਾ ਸੀ। ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਭੱਠੀ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਸੀ, ਏਸ ਲਈ ਉਹ ਹੁਣ ਤੀਕ ਕੁਝ ਨਿੱਘਾ ਸੀ। ਫਲੋਰੀਆ ਨੇ ਇੱਕ ਮੋਮਬੱਤੀ ਜਗਾਈ ਤੇ ਇੱਕ ਤਿਪਾਈ ਜਹੀ 'ਤੇ ਟਿਕਾ ਦਿੱਤੀ। ਥੱਲੇ ਤੋਂ ਉੱਤੇ ਦੋ ਨਾੜਾਂ ਦੇ ਢੇਰ ਤੇ ਉੱਤੇ ਲੈਣ ਨੂੰ ਕੁਝ-ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਬਿਸਤਰੇ-ਉਹਨਾਂ ਲਈ ਉਡੀਕ ਰਹੇ ਸਨ।

ਉਹਨਾਂ ਸਿਗਰਟਾਂ ਲਾ ਲਈਆਂ ਤੇ ਸੌਣ ਲਈ ਲੇਟਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਬੜਾ ਚਿਰ ਬੈਠੇ ਰਹੇ।

"ਸੁਣਿਆਂ ਸੀ ਤੂੰ ਉਹਨੂੰ ?" ਫ਼ਲੋਰੀਆ ਨੇ ਪੁੱਛਿਆ।

"ਕੀ ਖਿਆਲ ਏ ਤੇਰਾ ਉਹਦੇ ਬਾਰੇ ?"

ਮੀਤ੍ਰਿਆ ਹੱਸਿਆ, "ਜਦੋਂ ਉਹ ਗਾਲ੍ਹਾਂ ਕੱਢ ਰਿਹਾ ਹੁੰਦਾ ਏ, ਓਦੋਂ ਉਹ ਮੈਨੂੰ ਬੜਾ ਚੰਗਾ ਲੱਗਦਾ ਏ।"

"ਇਹ ਫ਼ੌਜ ਸਾਰੀ ਉਹਦੀ ਜਾਇਦਾਦ ਏ। ਉਹ ਹਰ ਜੇ ਨੂੰ ਹੱਥ ਕਰਦਾ ਏ, ਰੋਟੀਆਂ ਦਾ ਰਾਸ਼ਨ, ਮਾਸ, ਘੋੜਿਆਂ ਦਾ ਦਾਣਾ ਤੇ ਸਿਪਾਹੀਆਂ ਦੀ ਖੰਡ ।"

''ਤੇ ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਪਤਾ ਨਹੀਂ ਲੱਗਦਾ ?"

"ਤੇਰਾ ਕੀ ਖਿਆਲ ਏ ਕੌਣ ਇਹਦਾ ਧਿਆਨ ਕਰੇਗਾ? ਵੱਡੇ ਚੋਰ ਵੱਡੇ ਧਾੜੇ ਮਾਰਦੇ ਨੇ ਤੇ ਨਿੱਕਿਆਂ ਦੀਆਂ ਨਿੱਕੀਆਂ ਚੋਰੀਆਂ ਵੱਲੋਂ ਅੱਖਾਂ ਮੀਟ ਛੱਡਦੇ ਨੇ। ਇਹੀ ਤੇ ਸਰਮਾਏਦਾਰੀ ਨਜ਼ਾਮ ਏ।"

"ਕੀ ਕਿਹਾ ਈ ?"

"ਮੈਂ ਉਹੀ ਕਿਹਾ ਏ, ਜੋ ਕਹਿਣ ਦੀ ਲੋੜ ਏ। ਪਰ ਤੈਨੂੰ ਹਾਲੀ ਇਹਦੇ ਮਾਅਨੇ ਨਹੀਂ ਪਤਾ," ਕਾਰਪੋਰਲ ਮੁਸਕਰਾਇਆ।

ਮੀਤ੍ਰਿਆ ਨੇ ਭੰਬਿਤਰ ਕੇ ਆਪਣੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਨੀਵੀਆਂ ਪਾ ਲਈਆਂ।

"ਓਥੇ, ਦੱਠੀ-ਕੰਢੀ ਵਿੱਚ ਲੁੱਟਿਆਂ ਲਤਾੜਿਆਂ ਦਾ ਨਿਆ ਕੌਣ ਕਰਦਾ ਸੀ ?"

"ਸਾਡੇ ਪਿੰਡ ਵਿੱਚ ਤਾਂ ਮੁਦਤਾਂ ਹੋਈਆਂ ਨਿਆ ਮਰ ਚੁੱਕਾ ਤੇ ਕਦੇ ਦਾ ਦਬਾ ਦੀ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ।"

"ਇਹ ਸਭ ਓਸੇ ਨਜ਼ਾਮ ਕਰਕੇ ਵੇ ਜਿਦ੍ਰਾ ਮੈਂ ਹੁਣੇ ਜ਼ਿਕਰ ਕੀਤਾ ਸੀ।"

"ਦੂਜੇ ਲਫ਼ਜ਼ਾਂ ਵਿੱਚ ਬਘਿਆੜਾਂ ਤੇ ਲੇਲਿਆਂ ਦਾ ਨਜ਼ਾਮ..."

"ਹੂੰ, ਤਾਂ ਤੈਨੂੰ ਸਮਝ ਆਉਂਦੀ ਏ, ਮੀਤ੍ਰਿਆ-ਜਿਸ ਤਨ ਲਾਗੇ..."

"ਹਾਂ ਮੈਂ ਮੁਸੀਬਤਾਂ ਝਾਗੀਆਂ ਨੇ। ਪਰ ਹੋਰਨਾਂ ਏਦੂੰ ਵੱਧ ਮੁਸੀਬਤਾਂ ਸਹੀਆ ਨੇ ਤੇ ਉਹ ਚੁੱਪ ਰਹਿੰਦੇ ਤੇ ਏਸ ਜੁਲਮ ਨਾਲ ਦਿਨ ਕੱਟੀ ਕਰੀ ਜਾਂਦੇ ਨੇ ।"

"ਤੈਨੂੰ ਕੁਝ ਤਾਲੀਮ ਚਾਹੀਦੀ ਏ ਫੇਰ ਤੈਨੂੰ ਸਭ ਸਾਫ਼ ਹੋ ਜਾਏਗਾ।"

"ਸ਼ੈਦ ਏਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮੇਰੇ ਲਈ ਬੂਹਾ ਖੁੱਲ੍ਹ ਜਾਏ..."